Dân tộc Xinh Mun dân số chỉ vỏn vẹn gần 2 vạn người, cư trú chủ yếu ở các huyện biên giới giáp Lào của tỉnh Sơn La là Yên Châu và Sông Mã. Rất khó phân biệt người Xinh Mun với người Thái và người Lào ở Tây Bắc, bởi lẽ những dân tộc này cư trú xen kẽ với nhau nên người Xinh Mun có thể xem là hiện tượng dân tộc thiểu số ít người bị đồng hóa và dần mai một bản sắc.
Vừa mang ý nghĩa bảo tồn di sản văn hóa nghề truyền thống, vừa phát huy giá trị kinh tế nông nghiệp, du lịch, nhiều địa phương ở Lào Cai đã từng bước khôi phục và phát triển nghề làm cốm truyền thống.
Từ bao đời nay, múa dân gian các dân tộc thiểu số (DTTS) luôn đóng vai trò quan trọng, làm nền tảng cho sự phát triển nghệ thuật múa chuyên nghiệp và là những di sản văn hóa tiêu biểu của Việt Nam. Tuy nhiên, thời gian qua, một số điệu múa dân gian dân tộc đã được các nhà sáng tác, biên đạo múa khai thác, xây dựng thành những tác phẩm múa theo kiểu chắp vá “râu ông nọ cắm cằm bà kia” gây ra sự phản cảm, làm mất đi bản sắc văn hóa dân tộc.
Sẽ không ngoa khi nói rằng, đời sống hiện đại còn khá xa vời với người dân xóm Cà Lò, xã Khánh Xuân, huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng. Cho tới bây giờ, Cà Lò vẫn giữ nguyên vẹn vẻ đẹp hoang sơ với núi non hùng vĩ và những phong tục truyền thống của cộng đồng người Dao sinh sống nơi đây. Cà Lò chính là “món quà” bất ngờ cho những người ưa tìm tòi, khám phá văn hóa bản địa nhưng cũng khiến người ta không khỏi chạnh lòng vì độ nghèo khó của xóm biên giới xa xôi này.
Ngày 31-5, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công bố quyết định công nhận 10 di sản văn hóa phi vật thể vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có lễ "Ét đông" (Tết ăn con dúi) của nhóm Giơ Lâng (Ba Na).
Người Dao Tiền sinh sống khá đông ở tỉnh Cao Bằng. Từ khi sinh ra, lớn lên tới khi về với tổ tiên, họ phải thực hiện rất nhiều nghi lễ lớn nhỏ khác nhau, nhưng đại lễ quan trọng nhất là lễ Tẩu sai (lễ Cấp sắc 12 đèn). Đây là nghi lễ lớn nhất trong số các nghi lễ vòng đời của đàn ông dân tộc Dao nói chung và người Dao Tiền nói riêng, với sự tham gia của tất cả các thành viên trong dòng họ.
Những cuốn sách cổ có tuổi đời trên 100 năm của người Dao Đỏ hiện đang được ông Lý Liền Siểu, 57 tuổi, ở bản Xín Chải, xã Nà Hỳ, huyện Nậm Pồ, tỉnh Điện Biên cẩn thận cất giữ. Đối với ông, đó là tài sản vô giá nên ông luôn ý thức bảo quản, giữ gìn để thế hệ con cháu được biết đến vốn tri thức quý mà cha ông đã truyền lại cho đời sau.
Một trong những giá trị văn hóa đặc sắc của người Dao ở Cao Bằng là di sản tranh thờ. Với giá trị linh thiêng, tranh thờ chiếm vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần, tâm linh phong phú của người Dao, thể hiện ở việc luôn có mặt ở các nghi lễ lớn nhỏ của gia đình và cộng đồng. Chỉ có điều, do không được bảo quản tốt, nhiều bức tranh thờ đã bị hư hỏng nghiêm trọng, trong khi số lượng người biết vẽ tranh ngày càng ít đi.
Dàn nhạc ngũ âm Khmer gồm 7 nhạc khí, tạo ra 5 loại âm thanh khi diễn tấu gồm tiếng của đồng, sắt, gỗ, da và hơi. Di sản đồ sộ về kho tàng âm nhạc và nhạc khí là tinh hoa văn hóa truyền thống mà người Khmer tự hào sở hữu. Khác với các dân tộc khác có thể tạo tác các loại nhạc cụ mộc mạc, đơn thanh sắc, nhạc cụ Khmer sang trọng, lảnh lót, vui tươi, ấm áp và mang âm hưởng của tôn giáo, có tác dụng gắn kết cộng đồng, làm cho lòng người trở nên hòa nhã, thư thái.
Đối với cộng đồng người Dao Tiền ở Cao Bằng, Lễ Tẩu sai (cấp sắc 12 đèn) được coi là đại lễ quan trọng nhất. Đây là nghi lễ lớn nhất trong số các nghi lễ vòng đời của đàn ông dân tộc Dao với sự tham gia của tất cả các thành viên trong dòng họ. Do có nhiều thủ tục, nghi thức nên dòng họ được làm Lễ Tẩu sai phải mất rất nhiều thời gian chuẩn bị, thường là 1-2 tháng.
Trong công tác bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số, một số lễ hội, lễ nghi có nguy cơ mai một đã được phục dựng bằng hình thức sân khấu hóa. Tại Ngày hội văn hóa, thể thao các dân tộc vùng Tây Bắc năm 2019, nghi lễ "Mạng ma" - nghi lễ cầu sức khỏe lâu đời của đồng bào Xinh Mun (bản Tràng Nặm, xã Chiềng On, huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La) cũng đã được sân khấu hóa, giới thiệu đến đông đảo người dân và du khách. Lễ hội “Mạng ma” ngoài cầu sức khỏe, còn là dịp con chá
Đối với người Cao Lan, giấy dó đóng vai trò quan trọng trong đời sống của họ. Giấy dó không chỉ để ghi lại các văn tự cổ của các dòng họ, các bài hát, bài cúng, mà còn là “vật” để “giao tiếp” giữa tổ tiên với con cháu của đồng bào Cao Lan. Vì thế, nghề làm giấy dó cũng gắn bó với đồng bào và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác để gìn giữ và phát triển.
Trong chuỗi các hoạt động của Tuần Văn hóa du lịch “Qua miền di sản Ruộng bậc thang” Hoàng Su Phì năm 2018, chính quyền và nhân dân xã Hồ Thầu - huyện Hoàng Su Phì - tỉnh Hà Giang đã tái hiện lại nghi lễ cúng Bàn Vương - đây được xem là sợi dây liên kết cộng đồng người Dao trên lãnh thổ Việt Nam.
Trong các nghi lễ thờ cúng của người Dao không thể thiếu tranh thờ. Tranh thờ của họ là hiện thân của các vị thần không thể vắng mặt trong các nghi lễ quan trọng. Các nghi thức tín ngưỡng ảnh hưởng nhiều mặt đến đời sống tâm linh của đồng bào Dao, từ việc tổ chức tang ma, lễ cấp sắc, lễ cưới, nghi lễ gia đình, dòng họ…
Tù và được làm từ sừng trâu, mỗi khi có công to việc lớn là người Dao lại mang ra thổi lên gọi Ngọc Hoàng về chứng giám. Tù và có ở nhiều dân tộc, mỗi dân tộc lại có truyền thuyết truyền đời riêng, nhưng tiếng tù và của người Dao lại rất độc đáo và linh thiêng.
