Khoảng 22 giờ, ngày 11-6-1991, Đồn BP Cốc Pàng, BĐBP Cao Bằng nhận được tin báo của cơ sở: Tại xóm Hát Han, xã Đức Hạnh, huyện Bảo Lạc xảy ra một vụ bắn nhau bằng súng quân dụng, dẫn đến Sần Mí Sàng, người dân tộc Mông, bị chết. Đồn BP Cốc Pàng đã cử trinh sát nhanh chóng xuống hiện trường thu thập chứng cứ, tài liệu để tiến hành điều tra ban đầu. Vụ án xảy ra  đúng vào lúc người Mông ở đây đang có hiện tượng xưng đón vua Vàng Chứ, vì vậy, để điều tra, truy tìm thủ phạm, trinh sát Biên phòng phải rất thận trọng, không để xảy ra sơ hở, ảnh hưởng đến chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước.

Thời điểm đó, Công an tỉnh Cao Bằng được giao nhiệm vụ thụ lý vụ án. Tuy nhiên, khi lực lượng điều tra chuyên trách xuống địa bàn thì việc điều tra gần như đi vào bế tắc, do nhiều nguyên nhân: Địa bàn đi lại khó khăn, chưa thông thạo tiếng Mông và tập quán của đồng bào, vì thế không thu thập được chứng cứ, tài liệu buộc tội. Hơn hai năm, vụ án vẫn giậm chân tại chỗ, không tìm ra được thủ phạm. Trước tình hình trên, ngày 12-7-1993, BĐBP Cao Bằng đề xuất với Giám đốc Công an tỉnh giao cho lực lượng Biên phòng điều tra vụ án (lúc này BĐBP trực thuộc ngành Công an và được Giám đốc Công an tỉnh đồng ý ngay).

Ngay sau khi chuyển giao, BĐBP Cao Bằng đã cử trinh sát giỏi xuống địa bàn phối hợp với Đồn BP Cốc Pàng, dựng lại hiện trường vụ án và thu thập được nhiều chứng cứ, tài liệu mới phục vụ công tác điều tra. Đáng chú ý nhất là chi tiết: Trước khi Sàng chết một ngày, con chó của anh ta ăn phải cái phao gà có tẩm thuốc độc và chết. Vợ Sàng đã bắt em trai Sàng đền bù con chó bằng một gánh ngô hạt. Bản thân Sàng là người có uy tín trong vùng, nhưng khi Sàng chết, những người thân trong gia đình lại không có ai tỏ ra thương tiếc, họ làm ma cho Sàng rất sơ sài, trái với tập quán của người Mông địa phương.

Qua điều tra, trinh sát còn được biết, Sàng đã có lần lừa bố đem một con bò sang Trung Quốc bán, nhưng không trả tiền cho bố, nên bị bố và em trai tên là Lự mắng nhiếc. Thời gian này, 2 con nhà Lự bị mắc bệnh hiểm nghèo chết, gia đình nghi ngờ Sàng làm ma, yểm bùa trả thù. Ngoài ra, sau khi xảy ra vụ án, cơ sở còn cung cấp cho trinh sát biết, có một số người vắng mặt ở địa phương nhưng đến nay vẫn chưa về, nghi có liên quan đến vụ án mạng.

Qua chứng cứ, tài liệu thu thập được, trinh sát nhận định: Khả năng đây là vụ án hình sự, giết người do mê tín hoặc trả thù cá nhân. Thủ phạm dùng súng quân dụng gây án, hiện trường cho thấy, bọn chúng giết Sàng có tổ chức. Ngày 30-9, Ban Chuyên án được thành lập, đồng chí Hoàng Ích Đồng, Chỉ huy trưởng BĐBP tỉnh làm Trưởng ban.

Ngày 14-10, Ban Chuyên án giao nhiệm vụ cho trinh sát tiếp cận các đối tượng nghi vấn và người thân của Sàng xác minh những hiện tượng không bình thường, trái với tập quán của người Mông như không làm ma cho người chết, chôn cất không có áo quan…Cùng lúc đó, trinh sát có thêm thông tin: Từ ngày 2 con của em trai Sàng là Lự chết vì bệnh, Lự bỏ nhà đi đến nay vẫn chưa về. Hiện, ở nhà Lự còn 1 đứa con, nhưng đang ốm liệt giường.       

Khi trinh sát Biên phòng xuống nhà Lự thì gặp thầy mo đang cúng trong nhà. Thầy mo hoa chân múa tay, lảm nhảm đọc thần chú, tay cầm dao chém khắp nơi trong nhà. Bố của Lự uống rượu ngà say, thấy có người đến nhà mang theo đồ cúng lễ, nên đã mời ở lại ăn cơm. Trong lúc trò chuyện đã vô tình nói rằng: "Thằng Lự đi Mèo Vạc đã lâu, nó có 3 đứa con thì đã chết 2, còn 1 đứa lại sắp chết, tao khổ lắm. Tất cả đều do thằng Sàng mà ra, nó thành con ma về bắt nốt thằng nhỏ, tao căm thù nó lắm".

Sau khi ăn bữa cơm cúng với gia đình Lự, trinh sát Biên phòng đã kiểm tra và nhận định: Con của Lự ốm là do mắc bệnh kiết lỵ, nếu không uống thuốc kịp thời sẽ chết, nên đã nhanh chóng về đồn cho quân y mang thuốc xuống cứu cháu bé. Sau khi được uống thuốc, cháu bé đã dần tỉnh lại, khiến cả nhà Lự vô cùng mừng rỡ. Gia đình Lự rất phấn khởi và đề nghị trinh sát Biên phòng nhận làm bố nuôi cháu bé…

Một mũi trinh sát khác được nhanh chóng phái đến Sơn Vĩ, Mèo Vạc, Hà Giang gặp gỡ cô ruột và vợ nạn nhân để xác minh: Liệu con chó có phải bị chết do ăn phao câu gà tẩm thuốc độc không? Trinh sát được vợ nạn nhân Sần Mí Sàng cho biết: Hôm vợ chồng em trai tên là Chứ đi thăm con của Sần Mí Lự về, có mang theo một bọc lá gói cái phao câu gà. Khi qua nhà Sàng, Chứ đã ném cái phao câu đó cho chó nhà Sàng ăn, được một lúc con chó vật vã rồi lăn ra chết. Vợ Sàng còn khẳng định, con chó đang rất khỏe và khôn. Con chó chết chiều hôm trước, đêm khuya ngày hôm sau Sần Mí Sàng bị bắn chết.

Sau khi Sàng chết được hơn chục ngày, tôi đã sang chửi Chứ và dọa nếu không nói rõ thì tôi sẽ cho người giết cả nhà Chứ. Do quá sợ nên Chứ đã nói vì hôm trước lên nhà Sần Mí Lự (em ruột nạn nhân) gặp Sần Mí Ná (em họ nạn nhân) đã bị Ná và Lự ép mang chiếc phao câu gà tẩm thuốc độc về cho con chó nhà Sàng ăn. Nếu không làm, Chứ sẽ bị Ná và Lự giết.

Đến lúc này, thủ phạm của vụ án đã hé mở. Diện đối tượng điều tra đã được thu hẹp lại gồm: Sần Mí Nủ, bố đẻ nạn nhân; Sần Mí Lự, Sần Mí Chứ, em trai ruột nạn nhân và Sần Mí Ná, em họ nạn nhân. Tuy nhiên, câu hỏi Ban Chuyên án đặt ra là, nguyên nhân nào khiến cha, con, anh em ruột lại giết nhau?

Qua phân tích đánh giá tình hình, Ban Chuyên án kết luận: Phải khai thác bí mật Sần Mí Chứ. Kế hoạch bắt giữ Chứ đang được vạch ra thì trinh sát báo về, gia đình Sần Mí Lự muốn gặp cán bộ Biên phòng để tạ ơn việc cứu sống con. Trong lúc hàn huyên, Lự đã để lộ thông tin đang muốn bốc mộ Sàng để ném xuống sông, vì nếu để mộ ở đó thì sợ hồn ma của Sàng hiện về, làm cho cả họ Sần ốm chết hết.

Nghe vậy, cán bộ Biên phòng đã giải thích: Làm gì có ma của Sàng, hôm nọ con anh ốm, bố anh rước thầy mo về cúng bái mấy ngày, giết bao gà lợn, con anh vẫn không khỏi. May mà cán bộ Biên phòng đến cho thuốc kịp nên con anh mới khỏi bệnh. Sần Mí Sàng chết oan uổng, nếu làm như vậy là có tội với người chết. Nghe phân tích của trinh sát, Lự như hiểu ra và ngồi yên lặng một lúc rồi thú nhận: Đây là sự thật đau lòng, được sự đồng ý của bố, bọn tôi,  đã giết Sàng. Hiện, tôi thỉnh thoảng mới về ít ngày rồi lại đi Mèo Vạc, ở lâu sợ Công an, Biên phòng bắt đi tù, con cái ai nuôi?

Trước thái độ của Lự, trinh sát biết hắn rất hoang mang, dao động. Để tạo lòng tin, trinh sát bình tĩnh đề nghị sẽ giúp đỡ Lự. Như người chết đuối vớ được cọc, Lự nói như van vỉ với trinh sát Biên phòng: Giúp mình với nhé, ngoài mày ra, mình không biết dựa vào ai.

Theo lời khuyên của trinh sát, ngày 20-11-1993, hai bố con Lự mang theo con gà, chai rượu đến gặp ông Páo. Tại nhà của Trưởng bản Páo, bố con Nủ, Lự đã kể hết nguyên nhân gây ra cái chết của Sần Mí Sàng. Ông Nủ tỏ ra rất ân hận. Trưởng bản Páo đã an ủi chân tình, động viên rồi khuyên hai bố con về nhà suy nghĩ, sau đó lên trình báo đồn BP.

Đúng hẹn, 4 ngày sau, bố con Lự lên Đồn BP Cốc Pàng khai báo sự thật về cái chết của Sần Mí Sàng. Nguyên nhân dẫn đến cái chết của Sàng là do trình độ dân trí thấp, mê tín dị đoan, kết hợp mâu thuẫn trong nội bộ gia đình nên các đối tượng cho rằng, hai con của Lự ốm chết, vợ Sần Mí Ná ốm liệt giường, lợn, gà chết dịch… là do Sàng làm ma, nên đã tổ chức giết Sàng để trừ hiểm họa. Chủ mưu giết Sàng lại chính là bố đẻ và em trai ruột nạn nhân. Hung khí giết Sàng lại là súng quân dụng trang bị cho dân quân, mà các đối tượng là người được giao cất giữ súng.

Mai Anh