Biên phòng - "Bán thơ", ở góc độ lãng tử là một từ đẹp, thậm chí rất đẹp. Thi sĩ Tản Đà từng "gánh thơ lên bán Chợ Trời"! Hàn Mặc Tử thì rao: "Ai mua trăng ta bán trăng cho". Bán thơ cũng như bán trăng, là bán cái trinh tuyết của tâm hồn. Bán là cách nói cho có vẻ đời thực, chứ thơ, cũng như trăng là thứ chỉ để ngắm, để tặng, để dâng hiến...
Đọc lại lịch sử văn học, điều rất thú vị là ở xứ ta, chuyện bán thơ không phải đến thời kinh tế thị trường bây giờ mới có, mà đã có từ xa xưa rồi! Thời đó, các nhà thơ đều tự bỏ tiền ra in thơ và tự mang thơ mình đi bán! Nhà văn Quách Tấn kể rằng năm 1939, Hàn Mặc Tử năn nỉ xin tiền mẹ để in tập thơ đầu tay của mình. Bà mẹ rất thương con, nhưng quyền chi tiêu trong gia đình đã trót giao cho người em định đoạt.
Để có tiền in thơ, Hàn Mặc Tử đã phải dùng "kế" giả đò hờn lẫy, đạp xô bàn ghế trong nhà, rồi đập đầu vào tường dọa chết, làm cả nhà phát hoảng, ông em ruột "tay hòm chìa khóa" mới chịu nhả ra 200 đồng bạc (thời đó) là khoản tiền có thể mua được ngôi nhà sang trọng, cho Hàn in tập thơ đầu tay "Gái quê"! Hàn tuyên bố với gia đình là mượn, bán thơ xong sẽ trả lại số tiền trên.
Ba tháng sau, sau chuyến đi Hà Nội về, Hàn Mạc Tử hớn hở cầm một xấp tiền giúi vào tay mẹ, khoe: "Tiền con bán thơ" đấy! Bà cụ cầm xấp tiền rưng rưng! Lần đầu tiên trong đời bà được biết thêm một điều rằng: Thơ ca không chỉ là thứ để ngâm ngợi, ru hời giải sầu, mà thơ còn là thứ có thể bán lấy tiền giống như mớ rau, con cá..! Hỡi ôi, món tiền mà chàng thi sĩ tài hoa số một của chúng ta mang về cho mẹ hôm đó đếm lại chỉ có mười lăm đồng, lại toàn tiền lẻ!
Nguyễn Bính trong chuyến hành phương Nam đầu những năm 40 cũng đã từng bán thơ! Ở Sài Gòn năm 1939, có lúc Nguyễn Bính phải mặc cả bán từng câu thơ đăng báo để kiếm sống. Tiền thì ít, nhưng "Vẫn dám tiêu hoang cho đến hết/Ngày mai ra sao rồi hãy hay... (Hành phương Nam). Tiền không có nhưng vẫn trọng thơ hơn tiền, coi khinh bọn định giá văn chương. Theo Hoàng Tấn, chủ bút tờ Dân Báo đặt Nguyễn Bính một bài thơ để đăng trên số đặc biêt Tết Giáp Thân (1944), ông từng bắt Nguyễn Bính phải sửa đi sửa lại 2 câu cuối đến 3 lần.
Khi báo in ra, Nguyễn Bính đến đòi nhuận bút. Ông chủ báo đưa 10 đồng, Nguyễn Bính chê ít, không nhận. Ông chủ báo nói: "Với các văn sĩ nổi tiếng khác, tôi trả cao lắm cũng chỉ 5 đồng...". Nguyễn Bính lập tức ném xấp tiền xuống đất rồi ra về. Ngay chiều hôm đó, tòa soạn phải cử người đến xin lỗi và đưa cho Nguyễn Bính 50 đồng! Túng tiền, Nguyễn Bính còn bò ra 5 ngày chép tay tập thơ Lỡ bước sang ngang với chữ ký của mình để "bán đấu giá"... Nhà thơ không chỉ bán cả tập thơ chép tay mà bán từng câu thơ cho một chủ báo để có tiền sống ở chốn phồn hoa Sài Gòn! Ông chủ báo cũng cò kè bớt một, thêm hai, cho tới khi ngã giá một câu hai đồng (tiền thời đó). Giá cả y ốt rồi thì Nguyễn Bính cứ đếm câu mà lấy tiền!
Nhà thơ Việt Nam ta sướng nhất là giai đoạn bao cấp. Thời kỳ này, các nhà thơ không phải bỏ tiền ra in thơ, cũng không phải khổ sở mang thơ đi bán mà thường được Nhà nước in thơ theo chế độ bao cấp. Tùy theo chức vụ, tuổi tác, "cây đa" hay "cây đề" trong làng văn… mà "xếp hàng" lần lượt! Nhà nước bỏ tiền ra in thơ, rồi Nhà nước lại bỏ tiền ra mua số thơ ấy bỏ vào năm, bảy nghìn cái thư viện lớn nhỏ, như là các kho lưu trữ sách! Thật là tiện lợi và sang trọng. Chả thế mà cuốn thơ nào cũng có số lượng in tới năm, bảy nghìn bản, hoặc một vài vạn bản vẫn không đủ sách để "bán"!
Từ khi đất nước đổi mới đến nay, cuộc sống thơ ca sôi động hơn, thực chất hơn trước. Nhiều tập thơ của các nhà thơ nổi tiếng thời tiền chiến như Nguyễn Bính, Hàn Mạc Tử... được tái bản. Các nhà thơ lại tự bỏ tiền ra in thơ và tự mang thơ mình đi bán. Đó là một điềm lành. Thơ in ra nhiều sẽ kích thích sáng tạo! Sự kiểm chứng khắt khe của "thị trường" sẽ cảnh tỉnh cho những ai đang đi nhầm đường vào "vương quốc" thơ. Nó tiết kiệm cho Nhà nước, xã hội và các gia đình biết bao công sức, giấy má, thời gian và tiền bạc! Nhà thơ quá cố Hải Bằng làm thơ từ năm 1948 trong chiến khu Ba Lòng, thế mà mãi đến năm 1980, khi ông 50 tuổi mới được in bao cấp nửa tập thơ! Từ năm 1988 đến 1998, nhờ phương châm "lấy thơ nuôi thơ'', ông đã liên tục xuất bản được mười hai tập thơ.
Mười mấy năm qua, nhờ cách tự bỏ vốn in, tự phát hành, hàng trăm nhà thơ trẻ trong cả nước đã sớm trình làng những tập thơ với thi pháp mới mẻ, rất được bạn đọc tán thưởng, nhờ đó mà sớm khẳng định tên tuổi của mình trên thi đàn khi còn rất trẻ, chứ không như thời bao cấp, năm mươi tuổi đầu, có hai mươi lăm năm làm thơ, mà vẫn bị gọi là "nhà thơ trẻ", chỉ vì một lý do duy nhất là anh chưa có tập thơ nào trình làng!
Tuy nhiên, việc tự bỏ vốn in thơ và tự bán thơ hôm nay cũng có quá nhiều điều cười ra nước mắt! Mỗi năm cả nước có tới 600 - 700 tập thơ được in ra, nghĩa là trung bình mỗi ngày có hai tập thơ được ấn hành. Tổng Công ty Phát hành sách Việt Nam cũng như các công ty con ở các tỉnh lúc đầu có nhận phát hành chút ít cho các tác giả, về sau chỉ nhận ký gửi, đến vài năm lại đây thì ký gửi cũng bị từ chối với lý do thơ bán không được lại chiếm mất chỗ của các ấn phẩm thời thượng khác!
Ngành phát hành sách không nhận bán, nên các tác giả phải tự đi bán thơ mình! Có lần, nhà thơ Vĩnh Nguyên ở Huế, vào Nam đi rao bán tập thơ "Tình yêu đâu có muộn màng" vừa mới in của mình. Anh mang theo một ba-lô thơ như người bán thuốc dạo. Anh chọn Quốc lộ 20, tuyến xe đường dài Sài Gòn - Đà Lạt vì cho rằng đây là tuyến đường nên thơ nhất. Bán thơ rong là một lối du ca tài tử và thi vị! Nhà thơ vừa đọc những bài thơ, vừa rao bán. Có khoảng mươi lăm người rút hầu bao mua thơ.
Nhưng đến đoạn Phương Lâm (gần Bảo Lộc), bỗng có người vỗ vai nhà thơ rồi ghé tai bảo rằng, anh nên thôi bán thơ hoặc chuyển qua xe khác để nhường "đất" cho một người bán báo dạo đang rất cần tiền cho bữa cơm trưa xứ mộng! Vĩnh Nguyên ngừng bán, đưa mắt tìm người bạn cùng cảnh ngộ. Tưởng ai xa lạ, hóa ra là Trần Phá Nhạc, cũng một nhà thơ xứ Huế lưu lạc vào Nam từ mấy năm trước!
Do thơ ế, nhiều tác giả chỉ in vài ba trăm bản mỗi tập, chỉ để tặng bạn bè, như là một cách chơi. Nhà thơ Nguyễn Khắc Thạch ở Huế chỉ in lụa 200 cuốn một tập thơ của mình, vì "in làm gì nhiều, bán cho ai?". Hoặc có người in cho có đầu sách để xin vào Hội Nhà văn, chẳng cần biết thơ mình có độc giả hay không!
Chuyện in thơ để biếu này cũng không hiếm hoàn cảnh tội nghiệp. Một lần dự Đại hội nhà văn, tôi thấy ở hành lang Hội trường Ba Đình để cả chồng cao tập thơ "Hoa tự đặt tên" của một tác giả. Tôi định mua một cuốn, nhưng không thấy người bán. Hỏi mới biết muốn lấy bao nhiêu cuốn cũng được. Đây là "tình cho không biếu không"! Cho không như thế mà tôi thấy chẳng mấy người để ý!
Vài ba năm lại đây, các nhà thơ Việt dường như đã phát hiện ra một phương thức bán thơ mới, "hiệu quả" hơn. Đó là cách mang thơ đến các doanh nghiệp, cơ quan, trường học, "bỏ mối" mỗi nơi mươi, mười lăm cuốn, ép các thủ trưởng trả tiền! Thương các nhà thơ nghèo, chẳng thủ trưởng nào từ chối một vài trăm ngàn đồng tiền mua thơ. Một tỉnh nhỏ thôi tính sơ sơ cũng có vài ba trăm cơ quan, doanh nghiệp... một "thị trường" ngon lành cho thơ! Khổ nỗi thơ mua xong, thủ trưởng liền cho thơ vào tủ, không biết có đọc câu nào không!?
Thấy tình cảnh thơ in ra nhiều, thơ bán bị ế phải bán ép, nhiều người, trong đó có không ít nhà thơ đã hoảng hốt kêu lên: Đây là thời "loạn thơ"! Theo thiển ý của tôi thì đây là thời thơ "trăm hoa đua nở" rất đáng khích lệ. Nếu các nhà biên tập ở các nhà xuất bản đọc thơ khắt khe hơn, hẳn sẽ bớt đi được nhiều tập thơ dở trên thị trường. Nhưng không sao, bạn đọc thơ còn khắt khe hơn cả nhà biên tập kia! Họ sẽ tự chọn lọc lấy cho mình những câu thơ, bài thơ hay nhà thơ tâm đắc của mình.
Tôi thường tự nhủ rằng, từ trong nguồn cội, thơ là thứ không phải để bán. Đối tượng của thơ thường rất hẹp, vì đã là tiếng lòng bao gìờ cũng thì thầm. Nhưng sinh ra nhà thơ lại sinh ra những người đồng cảm, thế là có chuyện in thơ để bán. Một người làm thơ có đươc vài ba trăm người yêu thơ mình, mua thơ mình đã là quí lắm! Đừng buồn chuyện thơ ế. Đừng nên sĩ diện chuyện số lượng phát hành ít hay nhiều. Chỉ cần một bản thôi, thơ cũng có cách đến được với bạn tri âm nếu nó là thơ đích thực!
Ngược lại, đem thơ rao bán chợ đời cũng không vì thế mà thơ, hay nhà thơ trở nên kém cỏi, nhếch nhác! Bởi thơ là thứ mở vô cùng mà cũng khép vô cùng! Thơ không bao giờ ế! Thơ là tình yêu vĩnh hằng! Chỉ những hư danh sống bám, sống dựa vào thơ mới là ế ẩm!
Để có tiền in thơ, Hàn Mặc Tử đã phải dùng "kế" giả đò hờn lẫy, đạp xô bàn ghế trong nhà, rồi đập đầu vào tường dọa chết, làm cả nhà phát hoảng, ông em ruột "tay hòm chìa khóa" mới chịu nhả ra 200 đồng bạc (thời đó) là khoản tiền có thể mua được ngôi nhà sang trọng, cho Hàn in tập thơ đầu tay "Gái quê"! Hàn tuyên bố với gia đình là mượn, bán thơ xong sẽ trả lại số tiền trên.
Ba tháng sau, sau chuyến đi Hà Nội về, Hàn Mạc Tử hớn hở cầm một xấp tiền giúi vào tay mẹ, khoe: "Tiền con bán thơ" đấy! Bà cụ cầm xấp tiền rưng rưng! Lần đầu tiên trong đời bà được biết thêm một điều rằng: Thơ ca không chỉ là thứ để ngâm ngợi, ru hời giải sầu, mà thơ còn là thứ có thể bán lấy tiền giống như mớ rau, con cá..! Hỡi ôi, món tiền mà chàng thi sĩ tài hoa số một của chúng ta mang về cho mẹ hôm đó đếm lại chỉ có mười lăm đồng, lại toàn tiền lẻ!
Nguyễn Bính trong chuyến hành phương Nam đầu những năm 40 cũng đã từng bán thơ! Ở Sài Gòn năm 1939, có lúc Nguyễn Bính phải mặc cả bán từng câu thơ đăng báo để kiếm sống. Tiền thì ít, nhưng "Vẫn dám tiêu hoang cho đến hết/Ngày mai ra sao rồi hãy hay... (Hành phương Nam). Tiền không có nhưng vẫn trọng thơ hơn tiền, coi khinh bọn định giá văn chương. Theo Hoàng Tấn, chủ bút tờ Dân Báo đặt Nguyễn Bính một bài thơ để đăng trên số đặc biêt Tết Giáp Thân (1944), ông từng bắt Nguyễn Bính phải sửa đi sửa lại 2 câu cuối đến 3 lần.
Khi báo in ra, Nguyễn Bính đến đòi nhuận bút. Ông chủ báo đưa 10 đồng, Nguyễn Bính chê ít, không nhận. Ông chủ báo nói: "Với các văn sĩ nổi tiếng khác, tôi trả cao lắm cũng chỉ 5 đồng...". Nguyễn Bính lập tức ném xấp tiền xuống đất rồi ra về. Ngay chiều hôm đó, tòa soạn phải cử người đến xin lỗi và đưa cho Nguyễn Bính 50 đồng! Túng tiền, Nguyễn Bính còn bò ra 5 ngày chép tay tập thơ Lỡ bước sang ngang với chữ ký của mình để "bán đấu giá"... Nhà thơ không chỉ bán cả tập thơ chép tay mà bán từng câu thơ cho một chủ báo để có tiền sống ở chốn phồn hoa Sài Gòn! Ông chủ báo cũng cò kè bớt một, thêm hai, cho tới khi ngã giá một câu hai đồng (tiền thời đó). Giá cả y ốt rồi thì Nguyễn Bính cứ đếm câu mà lấy tiền!
Nhà thơ Việt Nam ta sướng nhất là giai đoạn bao cấp. Thời kỳ này, các nhà thơ không phải bỏ tiền ra in thơ, cũng không phải khổ sở mang thơ đi bán mà thường được Nhà nước in thơ theo chế độ bao cấp. Tùy theo chức vụ, tuổi tác, "cây đa" hay "cây đề" trong làng văn… mà "xếp hàng" lần lượt! Nhà nước bỏ tiền ra in thơ, rồi Nhà nước lại bỏ tiền ra mua số thơ ấy bỏ vào năm, bảy nghìn cái thư viện lớn nhỏ, như là các kho lưu trữ sách! Thật là tiện lợi và sang trọng. Chả thế mà cuốn thơ nào cũng có số lượng in tới năm, bảy nghìn bản, hoặc một vài vạn bản vẫn không đủ sách để "bán"!
Từ khi đất nước đổi mới đến nay, cuộc sống thơ ca sôi động hơn, thực chất hơn trước. Nhiều tập thơ của các nhà thơ nổi tiếng thời tiền chiến như Nguyễn Bính, Hàn Mạc Tử... được tái bản. Các nhà thơ lại tự bỏ tiền ra in thơ và tự mang thơ mình đi bán. Đó là một điềm lành. Thơ in ra nhiều sẽ kích thích sáng tạo! Sự kiểm chứng khắt khe của "thị trường" sẽ cảnh tỉnh cho những ai đang đi nhầm đường vào "vương quốc" thơ. Nó tiết kiệm cho Nhà nước, xã hội và các gia đình biết bao công sức, giấy má, thời gian và tiền bạc! Nhà thơ quá cố Hải Bằng làm thơ từ năm 1948 trong chiến khu Ba Lòng, thế mà mãi đến năm 1980, khi ông 50 tuổi mới được in bao cấp nửa tập thơ! Từ năm 1988 đến 1998, nhờ phương châm "lấy thơ nuôi thơ'', ông đã liên tục xuất bản được mười hai tập thơ.
Mười mấy năm qua, nhờ cách tự bỏ vốn in, tự phát hành, hàng trăm nhà thơ trẻ trong cả nước đã sớm trình làng những tập thơ với thi pháp mới mẻ, rất được bạn đọc tán thưởng, nhờ đó mà sớm khẳng định tên tuổi của mình trên thi đàn khi còn rất trẻ, chứ không như thời bao cấp, năm mươi tuổi đầu, có hai mươi lăm năm làm thơ, mà vẫn bị gọi là "nhà thơ trẻ", chỉ vì một lý do duy nhất là anh chưa có tập thơ nào trình làng!
Tuy nhiên, việc tự bỏ vốn in thơ và tự bán thơ hôm nay cũng có quá nhiều điều cười ra nước mắt! Mỗi năm cả nước có tới 600 - 700 tập thơ được in ra, nghĩa là trung bình mỗi ngày có hai tập thơ được ấn hành. Tổng Công ty Phát hành sách Việt Nam cũng như các công ty con ở các tỉnh lúc đầu có nhận phát hành chút ít cho các tác giả, về sau chỉ nhận ký gửi, đến vài năm lại đây thì ký gửi cũng bị từ chối với lý do thơ bán không được lại chiếm mất chỗ của các ấn phẩm thời thượng khác!
Ngành phát hành sách không nhận bán, nên các tác giả phải tự đi bán thơ mình! Có lần, nhà thơ Vĩnh Nguyên ở Huế, vào Nam đi rao bán tập thơ "Tình yêu đâu có muộn màng" vừa mới in của mình. Anh mang theo một ba-lô thơ như người bán thuốc dạo. Anh chọn Quốc lộ 20, tuyến xe đường dài Sài Gòn - Đà Lạt vì cho rằng đây là tuyến đường nên thơ nhất. Bán thơ rong là một lối du ca tài tử và thi vị! Nhà thơ vừa đọc những bài thơ, vừa rao bán. Có khoảng mươi lăm người rút hầu bao mua thơ.
Nhưng đến đoạn Phương Lâm (gần Bảo Lộc), bỗng có người vỗ vai nhà thơ rồi ghé tai bảo rằng, anh nên thôi bán thơ hoặc chuyển qua xe khác để nhường "đất" cho một người bán báo dạo đang rất cần tiền cho bữa cơm trưa xứ mộng! Vĩnh Nguyên ngừng bán, đưa mắt tìm người bạn cùng cảnh ngộ. Tưởng ai xa lạ, hóa ra là Trần Phá Nhạc, cũng một nhà thơ xứ Huế lưu lạc vào Nam từ mấy năm trước!
Do thơ ế, nhiều tác giả chỉ in vài ba trăm bản mỗi tập, chỉ để tặng bạn bè, như là một cách chơi. Nhà thơ Nguyễn Khắc Thạch ở Huế chỉ in lụa 200 cuốn một tập thơ của mình, vì "in làm gì nhiều, bán cho ai?". Hoặc có người in cho có đầu sách để xin vào Hội Nhà văn, chẳng cần biết thơ mình có độc giả hay không!
Chuyện in thơ để biếu này cũng không hiếm hoàn cảnh tội nghiệp. Một lần dự Đại hội nhà văn, tôi thấy ở hành lang Hội trường Ba Đình để cả chồng cao tập thơ "Hoa tự đặt tên" của một tác giả. Tôi định mua một cuốn, nhưng không thấy người bán. Hỏi mới biết muốn lấy bao nhiêu cuốn cũng được. Đây là "tình cho không biếu không"! Cho không như thế mà tôi thấy chẳng mấy người để ý!
Vài ba năm lại đây, các nhà thơ Việt dường như đã phát hiện ra một phương thức bán thơ mới, "hiệu quả" hơn. Đó là cách mang thơ đến các doanh nghiệp, cơ quan, trường học, "bỏ mối" mỗi nơi mươi, mười lăm cuốn, ép các thủ trưởng trả tiền! Thương các nhà thơ nghèo, chẳng thủ trưởng nào từ chối một vài trăm ngàn đồng tiền mua thơ. Một tỉnh nhỏ thôi tính sơ sơ cũng có vài ba trăm cơ quan, doanh nghiệp... một "thị trường" ngon lành cho thơ! Khổ nỗi thơ mua xong, thủ trưởng liền cho thơ vào tủ, không biết có đọc câu nào không!?
Thấy tình cảnh thơ in ra nhiều, thơ bán bị ế phải bán ép, nhiều người, trong đó có không ít nhà thơ đã hoảng hốt kêu lên: Đây là thời "loạn thơ"! Theo thiển ý của tôi thì đây là thời thơ "trăm hoa đua nở" rất đáng khích lệ. Nếu các nhà biên tập ở các nhà xuất bản đọc thơ khắt khe hơn, hẳn sẽ bớt đi được nhiều tập thơ dở trên thị trường. Nhưng không sao, bạn đọc thơ còn khắt khe hơn cả nhà biên tập kia! Họ sẽ tự chọn lọc lấy cho mình những câu thơ, bài thơ hay nhà thơ tâm đắc của mình.
Tôi thường tự nhủ rằng, từ trong nguồn cội, thơ là thứ không phải để bán. Đối tượng của thơ thường rất hẹp, vì đã là tiếng lòng bao gìờ cũng thì thầm. Nhưng sinh ra nhà thơ lại sinh ra những người đồng cảm, thế là có chuyện in thơ để bán. Một người làm thơ có đươc vài ba trăm người yêu thơ mình, mua thơ mình đã là quí lắm! Đừng buồn chuyện thơ ế. Đừng nên sĩ diện chuyện số lượng phát hành ít hay nhiều. Chỉ cần một bản thôi, thơ cũng có cách đến được với bạn tri âm nếu nó là thơ đích thực!
Ngược lại, đem thơ rao bán chợ đời cũng không vì thế mà thơ, hay nhà thơ trở nên kém cỏi, nhếch nhác! Bởi thơ là thứ mở vô cùng mà cũng khép vô cùng! Thơ không bao giờ ế! Thơ là tình yêu vĩnh hằng! Chỉ những hư danh sống bám, sống dựa vào thơ mới là ế ẩm!
