Tại hồ nuôi cá chẽm xã Tịnh Kỳ, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi, nghe tiếng điện thoại với âm thanh tít tít, ông Trung quay lại bảo vợ: "Điện thoại nó tít, bà coi tin nhắn nhanh lên". Vợ ông Trung mở điện thoại lắc đầu: "Tin nhắn khuyến mãi, không phải của chủ nậu".

Mùa cá chẽm năm 2012, cá mới nuôi được 9 tháng, chủ hàng đã tới đặt mua như tôm tươi. Chủ hàng khuyến mãi bằng cách trả trước vào tài khoản của nông dân 50% tiền hàng để cho bà con sướng. Ở Quảng Ngãi, sự kiện nông dân thời @ được đánh dấu bằng việc lão nông với câu lạc bộ in-tơ-nét. Giờ có thể ghi thêm sự kiện kế tiếp bằng việc bán cá qua tài khoản ngân hàng. Một nông dân rung đùi cho biết: "Có tiền vô tài khoản là điện thoại nó "tít". Mỗi lần nghe điện thoại tít thì chủ nuôi cá chẽm sướng rung rinh cả người". 

Bước sang mùa cá chẽm năm 2013. Những lão nông chờ hoài không thấy điện thoại nó "tít". Tháng 6 - 2013, cá chẽm đã qua ngày "vượt cạn" 9 tháng. Đã quá thời điểm xuất bán, nhưng chủ nậu mua cá chẽm vẫn không thấy động tĩnh. Chị Nhung kể lại: "Tôi và nhiều nông dân khác hết kiên nhẫn nổi vì cứ mỗi ngày "ông chẽm" ăn hết 1,5-2 triệu đồng. Điện thoại không thấy "tít", bà con nông dân gọi cho chủ nậu thì cũng chỉ nghe tiếng tít tít dài. Điện 3 ngày liên tục thì bà chủ hàng mới bấm máy và nói là thông cảm, chờ nửa tháng nữa xem sao". Heo, gà... nuôi lâu thì tăng cân, bán được giá. "Ông chẽm" thì ngược lại. Nếu nuôi lâu, trọng lượng vượt trên 1kg thì thành cá loại 2. Có nghĩa là nuôi kéo dài "ông chẽm", người nông dân vừa mất tiền nuôi vừa mất giá cá.

 Cá chẽm được bà con Tịnh Kỳ nuôi thả trong hồ nước lợ như nuôi tôm. Loại cá này thịt thơm ngon và không quá béo. Quy trình nuôi cá chẽm khoảng 9 tháng thì thu hoạch. Năm 2012, “làng cá chẽm” sôi lên ầm ầm vì tin trúng đậm của các lão nông. Phần lớn các hộ nuôi cá này kiếm được từ 200 - 300 triệu đồng. Mấy ông ngư dân đi biển thấy nuôi "ông chẽm" trúng quá cũng gác chài, giao thuyền cho người khác để nhào vô nuôi "ông chẽm".

Đến thời lao đao

Trong buổi hoàng hôn, nhìn ra khu hồ nuôi, những lão nông da đen láng, bụng hóp lại theo cái lưng còng khi ngắm nhìn "ông chẽm". Toàn xã Tịnh Kỳ có 100 hộ nuôi cá chẽm. Tổng diện tích nuôi đạt 30ha mặt nước. Đó là chưa kể nhiều hộ đến các địa phương ven biển khác thuê hồ để nuôi với số lượng khá lớn. Tới mùa, 4.000 tấn cá chẽm chờ xuất bán nhưng lại bị kẹt.

Năm 2012, nông dân nuôi cá chẽm cảm thấy mở mày mở mặt vì giá cá chẽm lên đỉnh: 105.000 đồng/kg. Cứ thu được 100 triệu đồng tiền cá chẽm thì người lời được 60 triệu. Bà con nông dân làng biển Tịnh Kỳ đã đầu tư mạnh vào nuôi cá chẽm nên cuối mùa đều thu được số tiền kha khá, có hộ thu được 400 triệu đồng. Thu nhập cao, phong trào nuôi cá chẽm bắt đầu nở rộ. Còn năm nay, thu 100 triệu thì lỗ khoảng 20 triệu đồng.

Hiện nay, giá cá chẽm tụt xuống chỉ còn 40 - 45.000 đồng/kg và kèm theo các điều kiện bóp bụng khác như: Cá có trọng lượng từ 0,5kg - 0,9kg được mua giá 49.000 đồng; cá có trọng lượng 1kg trở lên rớt giá còn 40.000 đồng; cá dưới 0,5kg giá 30.000 đồng. Bên cạnh đó, thức ăn cho cá tăng gấp đôi. 1kg cá nục làm thức ăn cho cá tăng từ 4.000 lên 9.000 đồng/kg. Chị Hiền, một nông dân địa phương than dài: "Ông chẽm rất khôn, chỉ ăn cá ngon, không ăn cá dở. Mồi xuồng nước mà hơi ươn là ông không thèm ăn. Cứ 4 giờ sáng, em phải đi mua cá về làm mồi. Nuôi 9 tháng, giá cá thì tụt, rồi không ai tới hỏi mua nên bà con như ngồi trên đống lửa".

Trong những ngày qua, thời tiết miền Trung nóng như đổ lửa. Lượng điện tiêu thụ tại các địa phương tăng vọt. Xã Tịnh Kỳ, nằm cuối nguồn, rơi vào cảnh chớp tắt khiến dân nuôi cá vò đầu bứt tai. Ban đêm, các máy sục khí phải chạy liên tục để tăng lượng ô-xi cho cá khỏi chết. Vào thời điểm "ông chẽm" thu hoạch, miếng cơm sắp vào miệng thì liên tục diễn ra cảnh chớp tắt. Những lão nông nuôi cá cho biết: "Có đêm ông điện lực chớp tắt tới 4 - 5 lần. Mỗi lần chớp tắt là cả khu hồ nuôi cá nhốn nháo".

Điện cúp, nông dân phải quàng dây cu-roa, gồng người quay máy nổ chạy dầu. Một đêm không ngủ, chỉ lo việc quay máy rồi lại tắt máy, những lão nông trở nên hốc hác. Các bà vợ thở dài nhìn ông chồng gầy rạc, xương sườn nhô ra như các tiêu bản trong phòng nghiên cứu.

Thịt cá chẽm rất thơm ngon nhưng không có đầu ra khiến ngư dân điêu đứng.

Lại tính nghề nuôi tôm?

Gọi là "ông chẽm", bởi một thời, nông dân ở cửa biển Sa Kỳ không ăn cá chẽm và trịnh trọng gọi bằng “ông” cá. Trong cái nắng đổ lửa, những lão nông nhướn mắt nhìn sang trại cá của ông Túc và ông Quang đang nhộn nhịp không khí bắt cá. Ai cũng mơ được chủ nậu thu mua cá để thu hồi vốn, thoát khỏi cục nợ thật nhanh. Nhưng than ôi, cá chẽm không có đầu ra, cả chục ngày qua, chỉ có khoảng 7/100 hộ xuất bán. Bà con nông dân cho biết, đó là những người nhà thân cận của chủ nậu nên được thu mua vớt vát.

Hồ của ông Túc rộng 8 sào, nuôi 8.000 con cá. Sau khi xuất bán cá, ông Túc cho biết: "Cả gia đình 4 người chỉ tập trung nuôi cá trong vòng 10 tháng. Công cán đó không tính thì trừ mọi chi phí, tôi còn bị lỗ 30 triệu đồng. Nhiều hộ khác bị lỗ 50 - 60 triệu đồng. Nếu tính công thì lỗ cả trăm triệu".

Có một thực tế là nông dân thấy nuôi con gì có lợi thì cứ nhào vô theo kiểu tự phát. Ở Quảng Ngãi, phong trào nuôi cá chẽm, đóng tàu câu cá ngừ đại dương nở rộ rồi lại gặp hạn. Thông thường, Hội Nông dân các xã này thường đưa vào báo cáo mà rằng: "Đã khuyến khích bà con chuyển đổi nghề...". Nhưng kỳ thực, đó chỉ là chuyện đi sau và ăn theo nông dân. "Vì sao không bán được cá chẽm?" - Nghe tôi hỏi, lão nông nào cũng lắc đầu và trả lời một câu giống nhau: "Chỉ biết hỏi chủ nậu, chủ nậu bảo Nha Trang không lấy hàng". Đây là lúc Hội Nông dân xã phải vào tận nơi để nắm bắt tình hình, định hướng cho nông dân chơi tiếp với "ông chẽm" hay là rút lui.

Những lão nông đầu tiên bán được cá vội vã khuấy hồ để trở lại với nghề nuôi con tôm và tạm biệt "ông chẽm". Không biết vụ tôm tới lãi hay lại lỗ nặng? Chỉ biết rằng những lão nông, hết cá sang tôm, vẫn ôm cục nợ.