Biên phòng - Vườn hoa Lý Thái Tổ, một buổi sáng nắng vàng đầu tháng 5, người dân Hà Nội vô cùng hào hứng khi đến theo dõi triển lãm ảnh "Văn hóa của mình - Đối thoại trong không gian mở", do Viện Nghiên cứu xã hội, kinh tế và môi trường tổ chức. Triển lãm thu hút sự tham gia của 9 nhóm dân tộc: Mông, Dao Đen, Dao Đỏ, Mường, Thái, Khơ Me, Vân Kiều, Pa Kô. Tất cả bức ảnh được trưng bày tại đây đều do bàn tay các "nhiếp ảnh gia nông dân" tự chụp, phản ánh cuộc sống, sinh hoạt của dân tộc mình.
Mỗi bức ảnh, một câu chuyện
 |
Chị Hồ Thị Nguyệt tham khảo ý kiến của các già làng về bức ảnh cũng như câu chuyện văn hóa mà mình đề cập. |
Chị Hồ Thị Nguyệt (24 tuổi) giới thiệu: "Mình là Nguyệt, người Vân Kiều, trú tại thị trấn Krông Klang, còn đây là anh Hồ Văn Niên và chị Hồ Thị Bụi, đều là người Pa Kô, sống ở xã Tà Rụt. Suốt 4 tháng qua, chúng mình kết bạn với chiếc máy ảnh và cuốn sổ tay, ghi chép lại từng câu chuyện văn hóa qua lời kể của bà con. Khó khăn nhiều nhưng ai cũng hiểu và quý trọng hơn những dấu ấn văn hóa ông cha để lại".
Hơn 150 bức ảnh trưng bày tại triển lãm được lựa chọn từ hàng ngàn bức ảnh do các thành viên người dân tộc thiểu số tự chụp trong gần nửa năm. Đây là những tấm hình có bố cục và màu sắc đẹp, ẩn chứa thông điệp mạnh mẽ về cuộc sống. Đặc biệt, các tác giả đã ghi lại nhiều khoảnh khắc tươi rói của cuộc sống mà không phải người có nghề nào cũng làm được.
Trong nhóm nhiếp ảnh Vân Kiều và Pa Kô, chị Hồ Thị Bụi có nhiều tác phẩm được lựa chọn để trưng bày nhất. Mỗi bức ảnh đánh dấu sự lao động miệt mài của cô gái 24 tuổi này. Chị chia sẻ: "Hầu hết các bức ảnh của mình phản ánh tục đi sim, nhuộm răng đen, chữa bệnh cổ truyền, chọn đất làm nhà... Sau khi có tấm hình ưng ý, mình lại đến nhà các già làng, trưởng bản để tìm hiểu thông tin về các phong tục, tập quán. Nhờ thế, mình mới đủ tự tin khi đứng đây giới thiệu văn hóa của người Pa Kô đến mọi người".
Tại triển lãm, các "tay ảnh nông dân" không chỉ giới thiệu, mà còn "kiến giải" từng bức ảnh thông qua những câu chuyện văn hóa đi kèm. "Người Pa Kô chúng tôi cho rằng, trai gái quan hệ bất chính, quan hệ trước hôn nhân là không "sạch sẽ", ảnh hưởng đến gia đình, họ hàng và làng xóm. Nếu vi phạm, họ sẽ bị xử phạt theo luật tục của làng, phải có lễ vật tạ lỗi như trâu, bò, dê, gà, xôi, rượu..." - Tác giả Kray Sức giới thiệu về bức ảnh hai gia đình đang làm lễ tạ lỗi tổ tiên.
Theo dõi triển lãm, người xem còn thích thú khi bắt gặp cách diễn giải mộc mạc, dễ hiểu của các nhiếp ảnh gia không chuyên. Khi người xem tò mò hỏi về bức ảnh phản ánh nghi lễ thờ cúng Thần Bổn mệnh, chị Hồ Thị Bụi giải thích: "Người Pa Kô quan niệm rằng, con người sinh ra đều có Thần Bổn mệnh (Yang Cơt) bảo hộ. Khi lớn lên, tùy từng người mà Thần Bổn mệnh đòi hỏi cách thờ phụng hồn sống riêng. Trong tế lễ, khi cây gươm dựng thẳng trên chiếc mâm và đứng yên khoảng 30 giây thì có nghĩa là Thần Bổn mệnh đã chấp nhận lòng thành của người thờ cúng".
Chân dung "người kể chuyện"
Tham gia Dự án Photovoice của Viện Nghiên cứu xã hội, kinh tế và môi trường, 64 tác giả được trang bị máy, hướng dẫn kỹ thuật chụp ảnh, cách lập kế hoạch... Đối với nhiều thành viên, đây là công việc hoàn toàn mới mẻ. Thế nên, ai cũng không tránh khỏi nỗi lo lắng. Họ luôn nhắc nhủ bản thân nỗ lực gấp đôi để đóng góp vào thành công chung của triển lãm.
Để có những bức ảnh chân thực, tươi rói gam màu cuộc sống, một điều lệ bất thành văn là "không được dàn dựng bối cảnh, nhân vật". Suốt 4 tháng trời, họ luôn kè kè chiếc máy ảnh bên cạnh. Nhờ thế, nhiều tấm hình sinh động, giàu sức gợi đã ra đời như: Phụ nữ Pa Kô địu con lên nương, các cụ già tỉ mỉ nhuộm răng đen, nghệ nhân chế tác nhạc cụ truyền thống... Tuy nhiên, không phải bao giờ công việc cũng suôn sẻ.
Anh Hồ Văn Phương (trưởng nhóm nhiếp ảnh Vân Kiều) cho biết: "Nhiều người nhất quyết không cho hoặc bỏ chạy khi thấy mình chụp ảnh. Phải tốn khá nhiều thời gian giải thích thấu tình, đạt lí thì bà con mới đồng ý". Vất vả nên các thành viên đều trân trọng từng sản phẩm lao động. Đặc biệt, họ vô cùng hạnh phúc khi nghe bà con tíu tít bảo nhau: "Mấy thanh niên trong bản đang đi chụp ảnh để lưu giữ, quảng bá văn hóa dân tộc mình đấy".
Còn trên chuyến xe từ Thủ đô Hà Nội trở về quê hương, các thành viên nắm tay nhau, chung một lời hứa: "Vì văn hóa người Vân Kiều, Pa Kô ở đại ngàn Trường Sơn, chúng ta sẽ hành động. Bắt đầu từ các bức ảnh, mẩu chuyện và tiếp nối sẽ là nhiều việc làm thiết thực hơn để bảo tồn những nét thuần hậu, tinh hoa của núi rừng".
