Bài 3: Cần thống nhất các quy định để nâng cao hiệu quả chống buôn lậu

Luật, Nghị định "đá nhau"

Hiện có 4 Luật và các Nghị định quy định chi tiết việc thi hành Luật có nội dung trực tiếp liên quan đến xử lý hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển trái phép thuốc lá điếu nhập lậu. Đó là: Luật Thương mại năm 2005 và các Nghị định quy định chi tiết thi hành Luật; Luật Đầu tư năm 2014; các Nghị định quy định chi tiết thi hành Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012; Bộ luật Hình sự năm 2015. Không khó để nhận ra nhiều nội dung của các Luật và Nghị định này có sự không thống nhất.

Khoản 22, Điều 1, Nghị định 124/2015/NĐ-CP ngày 19-11-2015, quy định: "Đối với hành vi buôn bán hàng cấm là thuốc lá điếu nhập lậu có số lượng từ 500 bao trở lên thì người có thẩm quyền đang thụ lý vụ việc phải chuyển ngay hồ sơ vi phạm cho cơ quan tiến hành tố tụng hình sự để truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Điều 62, Luật Xử lý vi phạm hành chính". Nhưng tại Khoản 2, Điều 7, Thông tư liên tịch số 36/2012/TTLT-BCT-BCA-BTP-BYT-TANDTC lại quy định: Việc xác định số lượng làm căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự phải có số lượng từ 1.500 bao trở lên.

Đặc biệt, việc thay đổi một số nội dung ở Điều 190 và 191 của Bộ Luật Hình sự 2015 gây bất lợi đến công tác đấu tranh với vấn nạn buôn lậu thuốc lá. Cả hai điều này đều bãi bỏ quy định về số lượng lớn, số lượng rất lớn và số lượng đặc biệt lớn khi xác định tội danh và khung hình phạt như quy định trước đây tại Bộ luật Hình sự năm 1999. Theo đó, thuốc lá nhập lậu phải có giá trị phạm pháp tối thiểu bằng 100 triệu đồng đối với khung hình phạt 1; giá trị hàng hóa 300 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng đối với khung hình phạt 2 và trên 500 triệu đồng đối với khung hình phạt 3 mới xử lý hình sự được.

Theo Đại tá Nguyễn Hoài Phương, một số quy định tại Điều 190 và 191 của Bộ luật Hình sự 2015 rất khó để cơ quan tố tụng  hình sự thực hiện. Cụ thể, quy định cơ sở định tội và định khung dựa trên giá trị hàng cấm dẫn đến yêu cầu phải định giá hàng cấm mới có thể xử lý hình sự. Khi định giá tài sản trong tố tụng hình sự, phải bảo đảm nguyên tắc phù hợp giá thị trường tại thời điểm và nơi tài sản bị xâm phạm (Nghị định 26/2005/NĐ-CP, và Thông tư 55/2006/TT-BTC). Về bản chất, thuốc lá nhập lậu là mặt hàng cấm, do vậy các giao dịch đối với mặt hàng này đều không hợp pháp, và không được pháp luật công nhận. Bộ luật Dân sự đã quy định rất rõ rằng giao dịch dân sự "có mục đích và nội dung vi phạm điều cấm của luật" thì vô hiệu. Do đó, giá trong các giao dịch dân sự vô hiệu đó cũng sẽ không được công nhận…

 Bên cạnh đó, Nghị định số 43 (ngày 7-5-2009) hướng dẫn thi hành Luật Thương mại 2005 đã bổ sung "Thuốc lá điếu, xì gà và các dạng thuốc lá thành phẩm khác nhập lậu" vào danh mục hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh. Điều 9 của Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá năm 2012 cũng quy định "mua bán, tàng trữ, vận chuyển thuốc lá nhập lậu" là những hành vi bị nghiêm cấm. Tuy nhiên, Luật Đầu tư 2014 lại  "mâu thuẫn"  với 2 luật trên khi không quy định cấm đầu tư kinh doanh thuốc lá điếu nhập lậu mà chỉ quy định sản xuất kinh doanh thuốc lá điếu là ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Điều này gây hiểu nhầm là kinh doanh thuốc lá điếu nhập lậu cũng thuộc ngành nghề có điều kiện và tạo ra khó khăn trong công tác xử lý hình sự đối với kinh doanh thuốc lá điếu nhập lậu trong thực tiễn.

Cần thống nhất để tạo sức răn đe

Trước tình trạng buôn lậu thuốc lá ngày càng gia tăng và manh động, bất chấp luật pháp như hiện nay, việc tăng cường công tác đấu tranh phòng chống buôn lậu thuốc lá là nhiệm vụ hết sức quan trọng và cấp bách. Để đạt được mục tiêu này, việc thống nhất, siết chặt các quy định của pháp luật liên quan đến xử lý các hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá lậu có ý nghĩa quan trọng. Đại tá Nguyễn Hoài Phương kiến nghị: Chính phủ nên giao cho Bộ Tư pháp chủ trì phối hợp với các bộ, ngành liên quan rà soát, đề xuất sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật còn mâu thuẫn gây khó khăn cho công tác bắt giữ, xử lý hành vi buôn bán thuốc lá lậu.

Cụ thể là nên sửa đổi Khoản 2, Điều 7, Thông tư liên tịch số 36/2012/TTLT-BCT-BCA-BTP-BYT-TANDTC-VKSNDTC phù hợp với quy định tại Khoản 22, Điều 1, Nghị định số 124/2015/NĐ-CP ngày 19-11-2015 của Chính phủ. Bên cạnh đó, không nên áp dụng giá trị hàng phạm pháp tối thiểu làm căn cứ để định tội và định khung đối với các tội danh liên quan đến hoạt động buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá lậu mà giữ nguyên quy định xử lý hình sự  đối với các hành vi kể trên dựa trên cơ sở số lượng (lớn, rất lớn và đặc biệt lớn) như đang quy định tại Bộ luật Hình sự 1999.

Một vướng mắc lớn trong công tác phòng chống buôn lậu thuốc lá qua biên giới mà các lực lượng chức năng luôn vấp phải là, dân buôn lậu thuốc lá cũng sử dụng "nghiệp vụ" để đối phó với Công an, BĐBP, Hải quan. Đó là việc sử dụng một đội quân canh đường, dò la thông tin trước, trong và dọc theo đường đi của thuốc lá lậu. Lực lượng này rất đông, đủ các thành phần, lứa tuổi, từ trẻ em đến người già, từ học sinh, người cắt cỏ, chăn trâu bò đến xe ôm hay chủ quán. Họ hoạt động như một đội quân chuyên nghiệp, có quy ước, có ký tín ám hiệu, có phương tiện đi lại, có điện thoại di động… Mọi di biến động của lực lượng chống buôn lậu đều bị "giám sát" chặt chẽ rồi mật báo cho các đường dây vận chuyển thuốc lá lậu. Hoạt động của đội quân này nghe thì đơn giản, nhưng nó gây ảnh hưởng rất lớn và trực tiếp đến hiệu quả của công tác chống buôn lậu trên biên giới. Đã có hàng chục lần xuất quân của các đồn BP phải về tay trắng vì sự lợi hại của đội "chim lợn" này. Thế nhưng đến nay lại không có chế tài nào để xử lý họ. Có chăng chỉ là kiến nghị các địa phương, tổ chức đoàn thể vận động họ ký cam kết không tiếp tay cho buôn lậu.

Một khó khăn nữa là phần lớn các vụ thuốc lá lậu bị bắt giữ hầu như vắng chủ. Theo báo cáo của BĐBP tỉnh Tây Ninh, trong 191 vụ buôn lậu do đơn vị phát hiện, xử lý năm 2016, có tới 141 vụ vô chủ. Đặc biệt, trong số 50 vụ có chủ, không có chủ đầu nậu nào mà toàn là người mang vác thuê. Việc không bắt giữ được các đầu nậu dẫn đến việc xử lý chưa đạt hiệu quả cao, chưa có tính răn đe, chưa chạm được phần gốc.

Phương Vy