Từ đình làng Phú Câu, giữa trưa, chúng tôi băng qua trảng cát nóng của bãi biển phường 6 để đi về phía mép nước. "Tổng đài hoa tiêu" (theo cách gọi của ngư dân nơi đây) là một túp lều dã chiến được che bằng những tấm nhựa dày, rộng chừng 4m2, nằm ngay trên bãi bồi cạnh cửa biển. Thiết bị hoạt động của trạm chỉ là chiếc máy bộ đàm hiệu Galaxy 6 băng được đặt trên chiếc ghế nhựa. Dưới chân ghế có một bình ắc quy để duy trì nguồn điện kèm quyển sổ ghi lịch thủy triều hằng ngày, hằng tuần. Giữa một vùng cát trắng mênh mông, căn lều đón gió biển thổi vào từ bốn phía nên mát rượi. 4 lão ngư: Hai Loan, Huỳnh Cư, Phạm Đạn và Phan Thuẫn ngồi bệt xuống nền cát, mắt chăm chăm dõi về phía cửa biển rồi đưa ra "chỉ lệnh" cho những con tàu đang ra, vào cửa biển. Chiếc hộp thoại của máy bộ đàm trong tay lão ngư Hai Loan liên tục được bấm tí tách, ngắt quãng theo từng câu thoại của ông với các tàu cá.

Từ trong bến cảng, nhiều con tàu đã nổ máy. Tiếng Thuyền trưởng tàu PY 96289TS Nguyễn Ngọc Sang vang qua máy bộ đàm khá rõ: "Tổng đài ơi, mấy giờ nước lớn? Bây giờ... hai tám chín qua cửa, nhờ "tổng đài" dẫn luồng...". Lão ngư Hai Loan nâng chiếc hộp thoại lên, liên tục "phát lệnh", điều chỉnh hướng đi cho con tàu mang số hiệu PY 96289TS đang tiến dần qua cửa biển. " Để mũi thẳng, đi miết tới nghen... rồi; giờ lấy mũi ra xa, mạnh ga lên... được đó; tiếp tục lấy mũi xuống...". Từng giây, gương mặt những lão ngư lúc căng lúc giãn theo từng chặng tàu đi. Con tàu rồ mạnh ga, nhích dần qua lạch nhỏ của cửa biển Đà Rằng. Thuyền trưởng Sang gọi vọng lại: "Qua được rồi, cảm ơn chú Hai".

Những con tàu khác cũng lần lượt nối nhau chạy ra cửa. PY 90458TS đi trước, một phút sau lại đến PY 2889TS. Đến khu vực cửa, tàu PY 2889TS ngoặt mũi tàu một chút để vòng ra ngoài theo điều khiển của "tổng đài". Bỗng, tàu khựng lại. Tiếng máy tàu rồ ga thật to, liên tục nhả khói đen. Lập tức, "tổng đài" phát lệnh: "...tám chín lùi lại chút"... nhưng dường như vô hiệu. Một thoáng, lão ngư Hai Loan tiếp tục gọi: "Quăng dây để bốn năm tám (tàu PY 90458TS) kéo hỗ trợ". Một chiếc thúng chai được thả xuống biển từ tàu PY 2889TS. Anh ngư dân ngồi trên thúng, một tay chèo, một tay rải dây bơi về phía tàu PY 90458TS đứng bên ngoài cửa biển, cách đó không xa. Dây kéo tàu được nối xong, với sự hỗ trợ của tàu bạn, PY 2889TS nổ máy rồ mạnh ga, nhả cột khói đen ngòm tiến về phía trước. Ngồi trong túp lều của trạm hoa tiêu, 4 lão ngư cùng hàng chục người thân của những ngư dân như nín thở, mắt không rời phía biển. Phút chốc, con tàu vượt qua được cửa lạch, cả lều trạm thở phào nhẹ nhõm.

12 giờ trưa, thủy triều rút, dưới làn nước trong xanh, mặt đáy nơi cửa sông hiện rõ dần. Không còn con tàu nào ra biển. Lão ngư Hai Loan quay sang chúng tôi hứng khởi cho biết, hôm nay, lúc 10 giờ là thời điểm thủy triều lớn nhất, mức nước 1,7m. Đã có hơn 50 chiếc ra biển. Sáng sớm, ông đã thông báo cho các thuyền trưởng biết để ra cửa kịp giờ thủy triều lên. Tuy nhiên, qua cửa biển phải có sự hỗ trợ, "chỉ dẫn" của "tổng đài", nếu không, nhiều tàu sẽ mắc cạn giữa cửa lạch.

Thượng úy Nguyễn Ngọc Ry, Trạm phó Trạm KSBP Đà Rằng, thuộc Đồn BP Tuy Hòa, cho biết: Từ ngày "tổng đài" lập ra, các lão ngư cũng ra "quy chế", các chủ tàu muốn được giúp đỡ thì phải thực sự đoàn kết, gắn bó và sẵn sàng giúp nhau trên đường làm ăn. Dù làm việc bằng tinh thần tự nguyện, nhưng "uy lực" của những thành viên trong "tổng đài" hoa tiêu khá "to". Lúc nào cảm thấy không an toàn, "tổng đài" phát lệnh "không được ra" là mọi tàu phải thực hiện. Có tàu ra cửa mắc nạn, "tổng đài" lại điều động các tàu khác quay vào lai dắt. Ở đây, các thuyền trưởng đều tuân thủ răm rắp theo chỉ đạo của "tổng đài". Nhờ cách làm này, chuyện tàu thuyền qua cửa biển Đà Rằng bị nạn đã giảm rõ, năm ngoái có trên 30 vụ, nhưng năm nay chỉ còn 3 vụ.

Nỗi ám ảnh rủi ro

Mỗi khi đứng trước cảng cá nhìn ra những cồn cát nổi lên ngoài cửa biển, người dân làng biển Phú Câu lại nghĩ về những con tàu bị mắc cạn. "Có bữa tàu vừa chất đầy tổn, mới rời bến, chạy chừng 3 phút đã bị "đứng bánh", rồi bị sóng đánh chìm. Hàng hóa, đồ ăn, nước uống sắm sửa cho cả tháng trời đi biển, trôi nổi dập dềnh ở cửa lạch" - Ông Phan Thuẫn, thành viên "tổng đài hoa tiêu" kể. Theo ông Thuẫn, mùa biển năm ngoái là mùa cửa biển cạn nặng nhất. Hơn 30 tàu cá bị chìm tại cửa, gần 200 tàu lấy tổn xong mắc cạn nên phải nằm lại cả nửa tháng trời trong bến. Khởi đầu "mùa bị nạn" là vụ hai con tàu PY 92701TS của ông Trần Cường và PY 90035TS của ông Lê Đức Tiến. Sau khi chất đầy tổn, tàu nổ máy để đi đánh bắt xa bờ, nhưng ra đến cửa biển thì bị mắc cạn. Hai con tàu bị sóng đánh nghiêng ngả rồi chìm. Những ngư dân rời tàu, ôm phao nhảy xuống biển may mắn thoát nạn, có 4 người bị thương, phải vào viện. Mấy chục thùng dầu chỉ vớt lại được một ít, còn tấn đá lạnh coi như bỏ. Đó là chưa kể phải bỏ ra cả chục triệu đồng để trục kéo tàu, sửa chữa máy móc.

Nhưng xót xa nhất vẫn là những con tàu trở về. Cũng trong mùa biển năm 2012, 3 con tàu PY 92701TS, PY 92197TS, PY 92699TS sau chuyến đánh bắt hằng tháng trời trên biển, trên đường về bến đã bị mắc cạn. Suốt buổi chiều đến ngày hôm sau, 3 tàu nằm chông chênh giữa cửa biển. Những ngư dân phải "bấm bụng" thả hàng tấn cá trị giá cả trăm triệu đồng xuống biển để cứu tàu. Gần hai ngày đêm, dưới sự chỉ huy của các chiến sĩ biên phòng Trạm KSBP Đà Rằng, hàng trăm người dân của hai làng biển Phú Câu và Đông Tác, từ già đến trẻ đã hô hào, cố sức kéo tàu ra khỏi bãi cạn.

Chuyện những con tàu trở về nhưng cửa biển cạn, phải nằm lại ở đó vài ba ngày cũng đã trở thành "chuyện thường ngày" ở khu vực cửa biển này. "Đi biển cả tháng, lẽ ra về, vào bến bán cá ngay nhưng phải nằm lại dài ngày chờ qua cửa nên chất lượng cá giảm sút. Chuyến biển lẽ ra tiền rủng rỉnh nhưng thành bị lỗ" - Chị Thu, một phụ nữ của làng biển Phú Câu nói.

Lão ngư Hai Loan của "tổng đài hoa tiêu" theo dõi luồng lạch để hướng dẫn những con tàu ra cửa biển.

Lão ngư Hai Loan cho biết, cửa Đà Rằng có hôm cạn chỉ còn độ 1,2 đến 1,4m, luồng lạch thay đổi liên tục. Trong khi một con tàu xa bờ vừa dầu, vừa đá, nhu yếu phẩm tổng tải trọng đến gần chục tấn, có tàu đánh bắt về mang thêm 5, 6 tấn cá. Tàu cá mắc cạn ở cửa biển Đà Rằng đã trở thành nỗi ám ảnh lo lắng của ngư dân các làng biển TP Tuy Hòa trong suốt nhiều năm qua.

Theo Thượng úy Nguyễn Ngọc Ry, các ngành chức năng TP Tuy Hòa đã nhiều lần tìm giải pháp để khơi thông luồng lạch, nhưng do nằm ở khu vực bãi ngang, cửa biển Đà Rằng bị bồi lấp và dịch chuyển nên rất khó khăn trong việc xử lý thành công. Trước tình cảnh tàu thuyền liên tục bị nạn, những lão ngư làng biển Phú Câu đến Trạm KSBP để cùng bàn bạc cách tháo gỡ tạm thời. Vậy là "được Trạm KSBP tư vấn, bà con vận động đóng góp, mỗi chủ tàu vài trăm ngàn đồng. Máy đàm thoại, bình điện... giá chưa tới 10 triệu đồng, nhưng hiệu quả của nó đã cứu hàng tỉ đồng và còn nữa chứ chưa hết" - Thượng úy Ry nói.

Bằng nụ cười hào sảng, lão ngư Phan Thuẫn lại chia sẻ: 4 anh em chúng tôi, tuổi già thì chẳng thể đi biển làm ra tiền. Nhưng khi ra ngồi đây, bằng kinh nghiệm mấy chục năm đi biển, chúng tôi tính toán, cân nhắc từng tấc nước lên, nước xuống. Nhìn màu nước đoán luồng, lạch, làm "hoa tiêu" chỉ dẫn tàu con cháu vượt cửa biển an toàn để đi làm ăn. Nhìn con cháu an toàn, "ăn nên làm ra", trong lòng chúng tôi phấn chấn, vui sướng, sức lực như trở lại thời trai trẻ. Lợi ích này với chúng tôi chắc chắn không thể tính được bằng tiền".