Tại Đối thoại Shangri-La 2014, Thủ tướng A-bê tuyên bố Nhật Bản ủng hộ nỗ lực của các nước ASEAN giữ an ninh vùng biển và vùng trời, đảm bảo quyền tự do đi lại trên biển và trên không. Ảnh: Reuters

Chính sách ODA truyền thống suốt 60 năm qua của Nhật Bản là, giúp các nước đang phát triển trên một số lĩnh vực như xóa đói nghèo, bảo vệ môi trường, phát triển cơ sở hạ tầng, viện trợ nhân đạo... nhưng không được sử dụng vào mục đích quân sự và dành cho quân đội.

Nhưng cuối năm ngoái, Chính phủ Nhật Bản thông báo, đã biên soạn một dự thảo hiến chương viện trợ nước ngoài mới, theo đó, đối tượng nhận ODA có thể là quân đội nước ngoài và được sử dụng nguồn vốn này cho các dự án mang tính dân sự, như xây dựng hay cứu trợ thiên tai, không dùng để tham chiến, gây xung đột.

Trong bản sửa đổi đầu tiên từ năm 2003 này, Hiến chương mới được đổi tên thành "Hiến chương hợp tác phát triển", sẽ dỡ bỏ lệnh cấm hỗ trợ lực lượng quân sự nước ngoài, với điều kiện ODA chỉ được dùng cho các hoạt động phi tác chiến. Liên quan đến việc hỗ trợ lực lượng quân sự nước ngoài, Chính phủ Nhật Bản sẽ cân nhắc từng trường hợp cụ thể, cũng như ghi nhận sự cần thiết phải mở rộng nguồn vốn hỗ trợ.

Nhật Bản cũng sẽ duy trì chính sách không mở rộng ODA cho quân đội nước ngoài bằng cách tuân thủ chặt chẽ điều lệ được xây dựng nhằm tránh sử dụng viện trợ cho các xung đột quốc tế. Tính đến nay, ODA của Nhật Bản chủ yếu được sử dụng trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng và xóa đói giảm nghèo ở các nước tiếp nhận nguồn vốn này, thông qua các khoản vay, tài trợ và hợp tác công nghệ. Với sửa đổi còn hạn chế, nhưng chính sách ODA mới của Nhật Bản vẫn đánh dấu một bước ngoặt rất cơ bản, tác động mạnh mẽ về nhiều phương diện cả hiện tại cũng như lâu dài.

Thứ nhất, quyết định sửa đổi hiến chương sẽ giúp việc phân bổ hơn 10 tỷ USD nguồn vốn ODA hàng năm, hỗ trợ các nước đang phát triển theo hướng chiến lược hơn và phản ánh đúng bối cảnh quốc tế hiện nay. ODA mới dù không mang tính chất quân sự, nhưng việc hợp tác phát triển bằng nguồn vốn ODA có thể hỗ trợ cho cả hợp tác quân sự - an ninh giữa Nhật Bản với các nước đối tác.

Với thay đổi này, nguồn vốn ODA có thể được sử dụng trong các dự án như cải tạo các bến cảng, sân bay quân sự sử dụng cho mục đích dân sự, đào tạo nhân viên quân sự cho hoạt động cứu trợ thiên tai và các hoạt động phi quân sự khác.

Thứ hai, lần đầu tiên văn kiện này trực tiếp gắn việc hỗ trợ các nước đối tác với lợi ích quốc gia của Nhật Bản. Dự thảo hiến chương nhấn mạnh: "ODA là một trong những phương tiện quan trọng nhất trong chính sách ngoại giao... góp phần bảo vệ các lợi ích quốc gia như duy trì hòa bình, an ninh và sự phồn thịnh của Nhật Bản".

Trong quá trình soạn thảo ODA mới, Tô-ki-ô đã xem xét kỹ yếu tố Trung Quốc, một đối tác quan trọng nhưng cũng là đối thủ lớn của Nhật Bản trong khu vực. Trong bối cảnh hai nước đang có tranh chấp chủ quyền đối với quần đảo Xen-ca-cư/Điếu Ngư trên biển Hoa Đông, để bảo vệ lợi ích quốc gia, Tô-ki-ô quyết định sử dụng cả "vũ khí" ODA để đáp trả nỗ lực của Bắc Kinh tăng cường viện trợ tài chính và đầu tư vào ASEAN với mục đích mở rộng ảnh hưởng ở khu vực này.

Vì thế, ASEAN sẽ là một trong những mục tiêu được chú trọng nhất trong chính sách ODA mới và đây có thể là khu vực đầu tiên nhận vốn ODA từ Nhật Bản cho các hoạt động quân sự phi tác chiến như hỗ trợ phòng chống thiên tai, phát triển cơ sở hạ tầng và các hoạt động của lực lượng tuần duyên. Sách trắng ODA của Nhật Bản (năm 2013) coi hỗ trợ các nước láng giềng ở khu vực Đông Nam Á (ASEAN) là đầu tư cho tương lai một cách hiệu quả.

Thứ ba, điều chỉnh chính sách ODA cũng phù hợp với định hướng chiến lược mà Thủ tướng Sin-dô A-bê theo đuổi lâu nay là sửa đổi bản hiến pháp hòa bình cho phép mở rộng phạm vi hoạt động quân sự của Nhật Bản, nhằm nâng cao vai trò và vị thế của nước này trên trường quốc tế.

Theo giới quan sát, bên cạnh việc dỡ bỏ lệnh cấm xuất khẩu thiết bị quân sự tồn tại gần 50 năm cùng với quyết định cho phép Lực lượng phòng vệ thực hiện quyền phòng vệ tập thể, Hiến chương ODA mới được đánh giá là "mũi tên thứ ba" trong chính sách ngoại giao - an ninh của chính quyền A-bê.