Biểu diễn hát Xẩm tưởng nhớ nghệ nhân Hà Thị Cầu - Nghệ nhân hát Xẩm cuối cùng của thế kỷ 20.

Nghề hát Xẩm ra đời vào thời nhà Trần cách đây hơn 700 năm. Trải qua nhiều thế kỷ, nghề hát Xẩm đã dần bị mai một. Năm 2005, với tâm huyết của những nghệ nhân, nghệ sĩ nặng lòng với nghệ thuật Xẩm đã dày công sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn, quảng bá để nghệ thuật Xẩm khôi phục trở lại, đánh thức được tâm hồn dân tộc hướng về cội nguồn. Với những lời ca tự sự trữ tình sâu sắc, gần gũi với đời sống, thể hiện tâm tư, nguyện vọng, cuộc sống của người dân, nghệ thuật Xẩm luôn có vị trí, giá trị xứng đáng trong đời sống xã hội.

Hà Nội, nơi hội tụ những tinh hoa văn hóa dân tộc, nghệ thuật hát Xẩm rất phát triển cho tới những năm nửa đầu thế kỷ 20. Khi Xẩm được người dân Hà Nội đón nhận thì loại hình nghệ thuật này đã trở thành một nét văn hóa âm nhạc dân gian độc đáo của Thủ đô. Nó góp phần tạo cho Hà Nội trở thành một trong số ít những thành phố trên thế giới có được cho riêng mình nét âm nhạc cô đọng tinh hoa văn hóa dân tộc.

Trải qua nhiều thăng trầm, tuy không gian hát Xẩm không còn như ngày xưa, nhưng nghệ thuật hát Xẩm vẫn còn trong dân gian, ở đâu đó trong các nghệ nhân cao tuổi, trong sinh hoạt nghệ thuật đương đại, trong đó có vai trò của những người trẻ tuổi đã tiếp bước cha ông bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Xẩm.

Chương trình "Xẩm và đời" có sự tham gia của nhóm Xẩm Hà Thành, Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Hoạch, Nghệ sĩ Ưu tú Thanh Ngoan, Nghệ sĩ Ưu tú Thúy Ngần, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, ca sĩ Hà Linh... Đặc biệt là sự góp mặt của bà Nguyễn Thị Mận (con gái cố nghệ nhân hát Xẩm Hà Thị Cầu). Chương trình gồm 3 phần chính: Xẩm xưa - Xẩm đương đại - Xẩm thử nghiệm kết hợp với một số loại hình âm nhạc khác.

Xẩm xưa gồm những bài Xẩm kinh điển đã rất phổ biến ở khắp miền Bắc những năm nửa đầu thế kỷ 20 với nhiều làn điệu/bài Xẩm cổ. Một số bài Xẩm nổi tiếng trong chương trình được diễn như: Xẩm ba bậc, Vợ chồng cờ bạc, Ngãi mẹ sinh thành, Quyết chí tu thân, Thập ân 10 điều, Mục hạ vô nhân… 

Xẩm đương đại gồm những làn điệu Xẩm xưa, nhưng được các nghệ sĩ lồng điệu vào những bài thơ trong giai đoạn hiện nay, góp phần phong phú cho nội dung ca từ, đồng thời cũng giúp cho nghệ thuật hát Xẩm gần gũi hơn với đời sống đương đại. Còn Xẩm thử nghiệm là sự kết hợp giữa Xẩm với những dòng nhạc đương đại thế giới để khai thác những ưu điểm của âm nhạc hát xẩm với dòng chảy của âm nhạc thế giới. Bản thân Xẩm có chất ngẫu hứng, tương đồng với jazz hay những dòng nhạc thiên về tiết tấu.

Giáo sư Hoàng Chương, Tổng đạo diễn chương trình cho biết: Đêm "Xẩm và đời" nhằm giúp công chúng thưởng thức một "báu vật dân gian". Đừng quan tâm tới việc tìm xem Xẩm ra đời vào năm tháng cụ thể nào, cũng đừng nghĩ rằng nghệ nhân Xẩm là những người mù, mà hãy quan tâm tới giá trị của nghệ thuật Xẩm, biểu dương những con người đang nâng niu những báu vật đó.

Còn nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, người phụ trách kịch bản của "Xẩm và đời" chia sẻ: Chủ đề của đêm nghệ thuật này có hai khía cạnh Xẩm nói về cuộc đời và cuộc đời về Xẩm, đây cũng là thông điệp của chương trình muốn gửi tới khán giả.

Ban tổ chức chương trình mời nhà thơ Vũ Quần Phương làm người dẫn chuyện của chương trình và dẫn dắt cô gái trẻ Trà Ngọc Hằng từ miền đất phương Nam đi tìm hiểu văn hóa Xẩm. Sự kết hợp dẫn chuyện của hai thế hệ này xuyên suốt chương trình cũng là ẩn ý hát Xẩm - một nét văn hóa truyền thống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ sau, đã và đang hiện hữu trong cuộc sống hôm nay và trong tương lai.

Chương trình "Xẩm và đời" mang lại cho khán giả một không gian âm nhạc đậm chất dân gian nhưng vẫn mang hơi thở của cuộc sống. Những người làm chương trình cũng mong muốn gửi tới khán giả thông điệp để nghệ thuật hát Xẩm có thể được gìn giữ và lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ, rất cần một sự chung tay của cộng đồng bảo vệ, giữ gìn, phát huy vốn quý loại hình âm nhạc độc đáo này.