Người dân Băng-la-đét thắp nến tại lễ kỷ niệm ở Pan-ga ngày 1-8. Ảnh: THX/TTXVN

Đúng 0 giờ 1 phút ngày 1-8 (giờ địa phương), hàng nghìn người dân sống trên các thửa đất không có trường học, bệnh viện và điện trong gần 70 năm đã vỡ òa trong niềm vui khi chứng buổi lễ trao đổi đất giữa hai nước, đồng nghĩa với việc những người dân sống ở những vùng lãnh thổ này trở thành công dân mới.

Rút-xen Khan-đa-cơ, thanh niên 20 tuổi nói trong niềm vui: "Chúng tôi đã sống trong bóng tối suốt 68 năm và bây giờ chúng tôi mới nhìn thấy ánh sáng."

Trước đó, ngày 6-6 vừa qua, trong chuyến công du 2 ngày tới Băng-la-đét, Thủ tướng Ấn Độ Na-ren-đra Mô-đi và người đồng cấp Sây-khơ Ha-xi-na Oa-gít đã ký thỏa thuận lịch sử giải quyết vấn đề chủ quyền lãnh thổ tồn tại suốt hơn 300 năm.

Tính chất của thỏa thuận này càng đặc biệt hơn khi nhìn lại quan hệ phức tạp vào loại “có một không hai” trên thế giới về chủ quyền các vùng đất biên giới giữa Ấn Độ và Băng-la-đét ở khu vực Bắc Ben-gan.

Thỏa thuận trao đổi các khu đất thuộc chủ quyền của nước này nhưng lại nằm trong lãnh thổ của nước khác giữa hai nước giúp đơn giản hóa vấn đề chủ quyền của 4.000km đường biên và làm rõ vấn đề quốc tịch của khoảng 52.000 cư dân đang sinh sống trên đó.

Theo thỏa thuận được ký kết, những thửa đất sẽ được trao đổi gồm 111 phần lãnh thổ bị tách rời của Băng-la-đét và 51 phần lãnh thổ bị tách rời của Ấn Độ tụm lại trên cả phía biên giới giữa Băng-la-đét và huyện Coóc Bê-ha thuộc bang Tây Ben-gan của Ấn Độ.

Những phần lãnh thổ này không thể nhìn thấy được trên hầu hết các bản đồ và hầu hết chúng cũng không thể nhìn thấy trên thực địa. Nhưng những phần lãnh thổ này đã trở thành một vấn đề hiển nhiên đối với hơn 50.000 cư dân ở đây trong việc kiểm soát thị thực và hộ chiếu.

Cả Ấn Độ độc lập và Băng-la-đét - vốn từng là một phần của Pa-ki-xtan mãi cho đến năm 1971 - đều từ chối để bên còn lại quản lý phần lãnh thổ bị tách rời của mình, khiến cho những cư dân ở đây hiển nhiên rơi vào tình trạng không có quốc tịch.

Truyền thuyết kể rằng những phần lãnh thổ bị tách rời nói trên đã được hình thành do các trận đấu cờ giữa hai vị hoàng tử (maharaja) Ấn Độ cách đây nhiều thế kỷ (các khoảnh đất đã được sử dụng như những vật đặt cược). Những khoảnh đất đó sau này được cho là do một viên chức Anh say xỉn đã làm nhỏ một vài giọt mực lên bản đồ trong khi đang vẽ đường biên giới Ấn Độ-Pa-ki-xtan vào năm 1947.

Theo Ri-xi Giôn, một nhà địa lý chính trị, những khoảnh đất nhỏ đó được cắt ra từ những phần lãnh thổ lớn hơn thông qua các hiệp ước được ký vào năm 1711 và 1713 giữa vị Hoàng tử của vùng Coóc Bê-ha và Hoàng đế của đế chế Mu-gan ở Đê-li, giúp chấm dứt hàng loạt cuộc xung đột nhỏ.

Quân đội nắm giữ phần lãnh thổ mà họ kiểm soát, dân cư đóng thuế cho lãnh chúa phong kiến ở nơi họ sinh sống và người dân di chuyển tự do qua một vùng đệm được hình thành từ những cuộc chiến tranh giữa các lãnh chúa.

Sự phân chia lãnh thổ này giữa Ấn Độ và Pa-ki-xtan đã biến những phần lãnh thổ bị tách rời thành những vùng đất vô chủ. Vị hoàng tử Hin-đu vùng Coóc Bê-ha đã chọn sáp nhập vào Ấn Độ vào năm 1949, đồng thời ông cũng đưa những vùng trước đây thuộc đế chế Mu-gan hay thuộc Anh mà ông được thừa kế sáp nhập vào Ấn Độ.

Những phần lãnh thổ bị tách rời của vị vua này ở phía còn lại của đường biên giới mới hình thành thì bị “nuốt chửng” (nhưng không bị sáp nhập) bởi Đông Pa-ki-xtan mà sau này trở thành Băng-la-đét.

Mãi đến năm 1974 hai quốc gia này mới lần đầu thỏa thuận điều chỉnh vùng biên giới phức tạp này. Ấn Độ đã đồng ý không đòi bồi thường cho phần lãnh thổ bị mất có tổng diện tích xấp xỉ diện tích Hồng Công (Trung Quốc).

Nhưng chính phủ yếu và chủ nghĩa dân tộc đã cản trở Ấn Độ thực hiện điều này. 41 năm sau, tháng Năm vừa qua, Quốc hội Ấn Độ cuối cùng cũng đã thông qua một sửa đổi hiến pháp nhằm nhượng đất cho Băng-la-đét và chấm dứt tình trạng bất thường của đường biên giới.