Biên phòng - Tương tự như thực trạng điện ảnh, sân khấu đang bị khán giả "ngó lơ", hiện, hầu hết các bảo tàng (BT) nằm trong hệ thống BT khá quy mô ở nước ta, dù không bán vé, nhưng cũng rất vắng khách. Theo các chuyên gia, những sản phẩm văn hóa nghệ thuật không được đón nhận, suy cho cùng là "lỗ" trong đầu tư cho văn hóa. Nhưng sẽ "lỗ" nặng hơn, nếu công chúng không còn quan tâm đến các sản phẩm văn hóa trong nước, sẽ hướng nhu cầu đến các nguồn cung cấp từ bên ngoài. Muốn kéo công chúng về phía văn hóa "của ta", rất cần câu trả lời vì sao họ hờ hững với sản phẩm văn hóa "rặt Việt", trong đó có "pho sử sống" là các BT.
Đó chính là lời nói đùa đầy chua chát của chính những người làm nghề BT ở địa phương. Đã gắn bó với công việc "sưu tầm, kiểm kê, bảo quản, trưng bày, giới thiệu hiện vật", không một ai muốn bày tỏ "nỗi niềm ấy", thế nhưng, phần lớn BT tại các các tỉnh trong nhiều năm qua vẫn tồn tại một thực tế: Ngày mở cửa thì nhiều, mà khách đến tham quan rất thưa thớt, thậm chí có ngày vắng tanh. Ngay ở Hà Nội, là nơi trung tâm văn hóa của cả nước và cũng là nơi có nhiều BT nhất trong nước, ấy vậy mà, rất nhiều người chưa biết khai thác những kho dữ liệu ấy để rồi phải phàn nàn Hà Nội thiếu nơi vui chơi, giải trí.
Cả nước ta hiện có 138 BT, trong đó, tất cả các địa phương đều có BT. Tuy nhiên, trong hệ thống BT hùng hậu này, chỉ đếm được con số trên đầu ngón tay số BT hoạt động hiệu quả như BT Quân sự, BT Dân tộc học..., số còn lại hầu hết phải chịu cảnh "ế khách". Chẳng hạn, BT Phụ nữ nằm ở một vị trí được xem là đắc địa trên đường Lý Thường Kiệt (Hà Nội), nhưng mục tiêu chính gần như chưa phát huy được mà chủ yếu để tổ chức các sự kiện, thậm chí trước đây từng bị lên án vì cho thuê mặt bằng làm... đám cưới.
Ngay cả các BT nổi tiếng bởi giá trị hiện vật trưng bày như BT Chăm (Đà Nẵng), số khách nội địa chỉ chiếm 15% tổng số khách vào tham quan. Những BT danh tiếng khác như BT Mỹ thuật Việt Nam, BT Mỹ thuật Cung đình Huế cũng có lượng khách khá cao, nhưng trên 80% vẫn là khách nước ngoài. Những BT có "yếu tố Trung ương" thì vậy, còn hệ thống BT ở địa phương cũng không nằm ngoài tình trạng "ế khách".
Theo ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Trưởng phòng Sưu tầm, trưng bày và tuyên truyền BT Nghệ An, tại bảo tàng này, có ngày chẳng thấy ai đến xem. "Sổ vàng truyền thống" của BT này đã phần nào chứng minh thực trạng "èo uột": Trong năm 2008 có 25 lượt tập thể, cá nhân ghi lưu bút; năm 2009 không có ai ghi; năm 2010 đến nay chỉ có vài người ghi cảm tưởng... Tương tự như vậy, dù mới được xây dựng với số vốn hơn 50 tỷ đồng trên diện tích 10.000m2, BT Nam Định là một công trình hoành tráng, bề thế ở trung tâm thành phố Nam Định nhưng rất vắng khách đến tham quan...
Coi nhẹ yếu tố thẩm mỹ
Nhiều chuyên gia cho rằng, ngay từ khi mới thành lập, nhận thức quá nhấn mạnh chức năng giáo dục của BT, coi BT là một... trường học đã ăn sâu trong tâm trí nhiều người làm công tác BT dẫn đến coi nhẹ các chức năng khác như thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ... Ngay việc trưng bày thể hiện sự khô cứng, thiếu hấp dẫn, chủ yếu theo mô típ truyền thống, nghĩa là trưng bày theo lịch đại, còn gọi là trưng bày theo đề cương minh họa cho một giai đoạn lịch sử nào đó, một chủ đề nào đó.
Nói cho đúng, thì bất cứ một sáng tác hay trưng bày nào cũng phải có đề cương. Nhưng ở đây, việc trưng bày theo đề cương minh hoạ không đem lại kết quả ở chỗ người trưng bày cố diễn giải lịch sử, sự kiện (không phải bằng các hiện vật gốc có giá trị biểu cảm, rung động) mà bằng những biểu đồ, tranh ảnh minh họa... nhằm thuyết phục người xem phải tuân theo những ý định của người trưng bày BT.
Do không bao giờ có thể kiếm đủ hiện vật cho một giai đoạn, nên việc trưng bày theo đề cương minh họa sẽ dẫn đến lạm dụng các hình thức hỗ trợ như phù điêu, mô hình, phục chế... tràn lan. Trao đổi với báo giới, PGS.TS Nguyễn Văn Huy, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho rằng, sự đơn điệu, thiếu sáng tạo, tham lam, ý tưởng không rõ ràng trong trưng bày hiện vật của các bảo tàng là nguyên nhân khiến một trong những "địa chỉ văn hóa" cực kỳ quan trọng trở nên kém hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước...
Rất nhiều BT hiện nay, kể cả các BT ở Trung ương cũng như ở địa phương, vì nghĩ đến tuyên truyền nên làm BT cứ như làm thông sử, nghĩa là lịch sử diễn ra như thế nào thì BT cũng phải trình bày tuần tự theo đúng các giai đoạn lịch sử đó, trong khi lại không có hiện vật...
Theo các chuyên gia, khách đến BT là để xem hiện vật quý hiếm "có một không hai" trong quá khứ, để thỏa mãn nhu cầu văn hóa của mình chứ không muốn bị ai gò bó, thầm bắt phải hiểu thế này, phải biết thế kia theo ý tưởng định sẵn của người trưng bày. Từ cảm thụ cái thực, thực 100% của hiện vật trưng bày, họ sẽ thấy cái đẹp của hiện vật rồi từ đó sẽ hướng tới cái cao cả, tôn trọng, biết ơn tiền nhân, tự rút ra những bài học của lịch sử.
Tuy nhiên, ý kiến của các chuyên gia cho rằng, hiện trạng hệ thống BT Việt Nam không đáp ứng được yêu cầu này. Ở BT Cách mạng Việt Nam chẳng hạn, người xem có cảm giác như nhìn vào cuốn sử đã học trong nhà trường. Lịch sử và BT trên cơ bản là thống nhất, nhưng không phải là một, BT không phải là một bản sao chép của lịch sử.
Do vậy, việc các BT tỉnh và thành phố cũng như Trung ương, trưng bày theo đề cương minh họa lịch sử đã gây ra một thực tế chung là chưa vào xem, người ta đã biết bảo tàng đó nói gì, đại để đều: "Tỉnh ta giàu đẹp, nhân dân lao động cần cù, truyền thống đấu tranh anh dũng...". Trên thực tế, do vị trí tự nhiên và hoàn cảnh lịch sử, nhiều tỉnh ở vùng đồng bằng sông Hồng, miền Trung hay đồng bằng sông Cửu Long có những nét gần nhau trong đấu tranh tự nhiên và xã hội, nhưng nếu BT tỉnh nào cũng trưng bày theo đề cương minh họa lịch sử thì sẽ dẫn đến gần giống nhau, vắng khách, người xem chán cũng là điều đương nhiên.
Phải làm gì?
Như trên đã nói, suy cho cùng, hiệu quả của một BT được thể hiện ở số lượng người đến xem. Đó là bài toán đặt ra cho các BT trong cả nước hiện nay. Con đường đi đến thành công của các BT lớn trên thế giới đã mở ra cho chúng ta phấn đấu: Cách trưng bày phải "nương" theo thị hiếu của người tham quan và nhanh chóng đầu tư các giải pháp kỹ thuật, mỹ thuật. Không còn con đường nào khác nếu BT muốn nhằm "mục đích giáo dục, học tập và thưởng thức" như Hội đồng Quốc tế các BT (ICOM) đã "tuyên ngôn".
Rõ ràng, cách nêu câu hỏi của một số học giả đặt ra rất có lý khi cho rằng, muốn có một hệ thống BT tiên tiến, phải có một dây chuyền BT chuyên nghiệp. Về vấn đề này, TS Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản quốc gia, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa cho rằng, trước hết cần đổi mới về tư duy, phương pháp tiếp cận công chúng. Quan trọng là "cần nghĩ một cách thực tế hơn".
"Trước đây, chúng ta có cái gì bày cái đó. Hoặc nghĩ BT là cuốn sách lịch sử, cố gắng phục chế, đưa tranh ảnh vào trưng bày cho có vẻ giống lịch sử. Cách đó đã không còn hấp dẫn nữa. Công chúng cần vấn đề, câu chuyện và xúc cảm thật. Họ cần thông tin trung thực, khách quan và có ý nghĩa. Trong tư duy BT hiện đại, BT không phải nói cái mình muốn nói, mà phải nói cái công chúng đang mong đợi. Tính phổ biến, tính cộng đồng xã hội của các BT trên thế giới rất mạnh. Về điểm này, các BT Việt Nam còn phải nỗ lực nhiều" - TS Lê Thị Minh Lý nhấn mạnh.
