Ngôi nhà đơn sơ của một gia đình người Hà Nhì. Ảnh: TTH

Khi cuộc sống hiện đại gõ cửa tất cả các bản làng, nhà trình tường cũng dần mất đi. Sự mai một của nét văn hóa này có nguyên nhân sâu xa bởi chính quan niệm của những người làm ra nó. Thời đại thay đổi thì ý niệm của con người cũng thay đổi. Họ cho rằng, nhà trình tường là kiến trúc cổ lạc hậu, nghèo khó mới phải ở nhà trình tường. Vậy nên, càng ngày xuất hiện thêm nhiều ngôi nhà bê tông mái bằng bên cạnh những ngôi nhà trình tường ở các khu vực dân cư đang trong quá trình thoát nghèo.

Có một sự thật là, chỉ có nghèo khó mới bảo lưu được nhà trình tường. Ở trong những khu dân cư miền núi đang thoát nghèo, hầu hết những ngôi nhà gạch mới mọc lên thường là nhà của những người đang có của ăn của để. Đối với các gia đình neo đơn, nghèo khó thì vẫn phải cam chịu sống trong những mái nhà trình tường cũ kỹ, từ nhiều đời truyền lại. Một câu hỏi từng làm trăn trở cho nhiều lớp cán bộ Biên phòng đóng quân ở miền núi phía Bắc khi họ bắt tay vào làm nhà giúp dân. Nhiều dự án xóa nhà tạm, xóa nhà tranh, tre, nứa lá, nhà "Đại đoàn kết",  "Mái ấm biên cương"... đều cần sự tư vấn của cán bộ Biên phòng.

Vấn đề cần đặt ra là đồng bào lâu nay đã quen với nếp nhà trình tường thì giờ đây nên tiếp tục giúp họ làm nhà trình tường, vừa bảo lưu được truyền thống văn hóa, vừa hoàn thành nhiệm vụ làm nhà giúp dân (?). Hai là, phương án theo trào lưu của thời đại, làm nhà gạch thay dần những nếp nhà trình tường mà những ngôi nhà này rất có thể mang lại sự bất tiện cho bà con.

Chúng tôi tới bản Lao Chải 1, xã Y Tý, Bát Xát, Lào Cai, nơi nổi danh có ngôi làng của người Hà Nhì với những nếp nhà trình tường hàng trăm năm hình cây nấm. Nhà trình tường ở đây hình vuông, bên trong tối và hẹp. Do vùng đất này quanh năm có sương mù nên tường đất rêu lan rợp cửa nhà. Nếp nhà này đã giúp người Hà Nhì chống lại cái rét vùng biên ải nhiều khi xuống dưới độ âm. Trước đây, xung quanh vùng núi này chỉ có nguyên vật liệu tự nhiên là đất đỏ có thể làm nhà, nên hầu như các gia đình đều làm nhà trình tường.

Một lý do nữa giải thích cho kiến trúc nhà ở truyền thống này là hầu hết các bản làng gần biên giới Việt-Trung đều có xu hướng xây dựng nhà trình tường rất dày. Ngoài tác dụng ấm vào mùa đông, mát vào mùa hè, thì chính những bức tường dày này được cho là có thể chống lại đạn pháo, bảo vệ an toàn cho người trong nhà lúc biên giới chưa bình yên những năm trước đây.

Hiện nay, nhà ở của người Hà Nhì, Y Tý phần lớn đã xuống cấp. Những cây nấm trình tường bằng đất đỏ giờ trở nên nứt nẻ, tăm tối. Hầu hết nhà trình tường không có cửa sổ, chỉ có một cửa chính rất nhỏ hẹp để vào nhà, kiến trúc trong nhà xoáy trôn ốc (nhằm cản sương mù vào nhà) khiến cho căn nhà càng tối và hẹp. Vào nhà một phụ nữ Hà Nhì đang địu con ở Lao Chải, chúng tôi được chứng kiến bữa cơm của gia đình trên chiếc phản kê giữa nhà trong khói bếp mù mịt. Nhà nào cũng có bếp lửa giữa nhà, khói quẩn không bay ra ngoài được. Anh chồng trẻ và mấy đứa con nhỏ ngồi bên mâm cơm, ánh điện leo lét không tỏ mặt người.

Trong thứ ánh sáng nhờ nhờ và cay xè vì khói bếp đó, tôi nhìn thấy lộn xộn những món đồ đạc, chăn màn, dụng cụ lao động ngổn ngang. Quan trọng nhất là ở trong ngôi nhà này, không thể sắp xếp các không gian riêng tư trong sinh hoạt giống như một ngôi nhà bình thường. Lòng ngôi nhà quá nhỏ hẹp, đồ đạc lộn xộn, phản ăn cơm có thể làm nơi ngủ, đồ ăn của người để bên cạnh bếp nấu thực phẩm dành cho gia súc. Mọi thứ cho thấy sự vất vả, bất lực của người phụ nữ trong nhà khi phải sắp xếp sinh hoạt cho các thành viên trong gia đình.

Chị Nông Thị Xưởng, Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Y Tý chia sẻ chân thành với chúng tôi: Ở đâu không biết chứ ở đây, phong trào “năm không, ba sạch” của phụ nữ thực hiện gian truân nhất. Kéo dài trong rất nhiều năm, các thành viên Hội Liên hiệp Phụ nữ và đích thân Chủ tịch hội phải đến từng nhà, vận động từng phụ nữ Hà Nhì giữ sạch bát ăn cơm của mình, gấp chăn màn sau khi ngủ dậy, để đồ ăn thức uống lên cao, chuyển chuồng gia súc ra xa nhà ở... toàn là những công việc nghe đã thấy khó.

Quả thật, với những gì chúng tôi vừa tận mắt chứng kiến ở bản Lao Chải thì công cuộc xây dựng nông thôn mới của chính quyền địa phương và người dân ở đây còn nhiều khó khăn. Bởi vì, phụ nữ Hà Nhì với hiểu biết và kiến thức có hạn về sức khỏe, về vệ sinh, môi trường thì bản thân họ sống trong những ngôi nhà trình tường thấp và tối tăm không biết bao giờ mới được cải thiện. Cần nói thêm là, hầu như phụ nữ và người già ở Lao Chải thị lực đều rất kém vì đã ở quá lâu trong những ngôi nhà trình tường ám khói quanh năm. Chưa kể nhiều chứng bệnh khác phát sinh từ thói quen sinh hoạt không vệ sinh.

Gần đây, tỉnh Lào Cai có ý định bảo tồn các bản làng này, giữ hình ảnh của nhà trình tường. Tuy nhiên, nếu bảo lưu theo kiểu ngưng đọng thời gian là việc không tưởng. Bởi cuộc sống ngày càng đi lên, các ngôi nhà trình tường cũng đang sống cuộc sống của thực tại và cần được xét lại toàn diện việc hợp lý hay không hợp lý đối với những ngôi nhà quá nhỏ, quá cũ và bất tiện cho người dân.

Điều đáng nói là, một số sáng kiến của các doanh nghiệp vì người nghèo có tài trợ tấm lợp tôn cho đồng bào. Chúng tôi quan sát thấy nhiều ngôi nhà đã khoác thêm mái tôn lên trên mái tranh của ngôi nhà trình tường để tránh mưa dột. Sau một thời gian ngắn, mái tranh ẩm mốc, ải mục tạo thêm sự ngột ngạt, rất có hại cho sức khỏe. Vì thế, theo chúng tôi, chương trình từ thiện nào cũng cần phải tính đến sự hữu dụng. Không ai khác, chính đồng bào phải ở trong những ngôi nhà đó, bất tiện họ phải gánh chịu. Việc từ thiện như vậy khác nào lợi bất cập hại!

Thấu hiểu từng nét văn hóa của đồng bảo thiểu số, thì công cuộc giúp sức của cả cộng đồng nâng cao đời sống văn hóa vùng đồng bào dân tộc mới thành công, chương trình nông thôn mới mới có thể cán đích.