Biên phòng - Đường biên giới của Ireland là một trong những ưu tiên hàng đầu trong các cuộc đàm phán về việc Anh rời khỏi Liên minh châu Âu (EU), hay còn gọi là Brexit. Cả Anh và EU đều muốn tránh xuất hiện “biên giới cứng” giữa Cộng hòa Ireland - quốc gia vẫn ở lại EU sau Brexit và Bắc Ireland - sẽ rời khỏi khối này như một phần của Vương quốc Anh.
Tại sao biên giới Ireland lại quan trọng?
Hậu Brexit, biên giới giữa Bắc Ireland và CH Ireland sẽ trở thành đường biên giới trên đất liền duy nhất giữa Anh và EU, điều làm dấy lên khả năng tại đây sẽ diễn ra các cuộc kiểm tra hộ chiếu, kiểm tra hải quan và các thủ tục thuế. Hiện tại, Ireland và Anh vận hành một khu vực tự do đi lại chung, cho phép công dân hai nước qua lại lẫn nhau không cần hộ chiếu. Di chuyển tự do qua biên giới là một phần quan trọng của Thỏa thuận Ngày Thứ sáu Tốt lành - hiệp định ký năm 1998 mang lại hòa bình cho Bắc Ireland sau hàng thập kỷ xung đột giáo phái.
London và Dublin sẽ phối hợp để duy trì hệ thống này song không chắc các nước thành viên EU khác sẽ chấp thuận dàn xếp như vậy. Cũng có khả năng lập lại đường biên giới tự nhiên giữa Cộng hòa Ireland ở phía Nam và vùng Bắc Ireland vốn đã bị dỡ bỏ theo Thỏa thuận Ngày Thứ sáu Tốt lành. Việc tái áp đặt sự kiểm soát ở đây có thể sẽ phá hoại thỏa thuận này.
EU đã đưa ra dấu hiệu trong bản “hướng dẫn đàm phán” rằng họ muốn đưa nội dung của thỏa thuận về di chuyển tự do giữa hai hòn đảo mà không cần kiểm tra hộ chiếu hồi thập kỷ 20 của thế kỷ trước vào thỏa thuận cuối cùng. Tuy nhiên, có ý kiến lập luận rằng nếu không tiến hành kiểm tra hộ chiếu, Ireland có thể trở thành cửa sau cho những người nhập cư EU muốn tới Anh. Bộ trưởng Brexit của Anh David Davis sẽ phải tìm cách bảo vệ biên giới này. Để tránh các cuộc kiểm tra hải quan, một giải pháp thay thế phải được tìm ra bởi đây là điều bắt buộc theo luật lệ EU.
Biên giới hiện nay ra sao?
Kể từ khi thỏa thuận Ngày thứ Sáu tốt lành được ký cách đây gần 2 thập kỷ, biên giới giữa Vương quốc liên hiệp Anh và Bắc Ireland với Cộng hòa Ireland đã trở nên “vô hình”. Thương mại và dịch vụ giữa hai miền giờ đã rất phát triển. Khoảng 23.000 - 30.000 người qua lại biên giới này mỗi ngày, chưa tính những người lao động ở biên giới như các y tá cộng đồng hay nông dân, những người qua lại biên giới này vài lần mỗi ngày.
EU, Chính phủ Anh và Ireland đã cam kết duy trì đường biên giới “vô hình” này. Bản hướng dẫn đàm phán của EU nhấn mạnh các cuộc đàm phán nên nhằm mục tiêu tránh tạo ra một “biên giới cứng” trên hòn đảo Ireland. Thủ tướng Anh Theresa May cũng cam kết duy trì “đường biên giới bằng phẳng, nối liền”. Tuy nhiên, các chuyên gia về hải quan cho rằng điều này là viễn tưởng. Mỗi biên giới có hai bờ và trong khi Chính phủ Anh có thể quyết định không kiểm tra hải quan thì luật lệ của EU yêu cầu Ireland phải làm vậy.
Trong ngày đầu đàm phán ở Brussels, một nguồn tin cấp cao trong EU cho biết Ireland và Anh đã được thông báo rằng mặc dù sẽ không cần tới các “dây thép gai và trạm kiểm soát” nhưng việc kiểm tra cần phải diễn ra. Michael Dux, cựu luật sư về hải quan của Ủy ban châu Âu, người có 40 năm kinh nghiệm trong ngành luật thương mại hải quan, cho biết cho biết các phương tiện chở hàng hóa di chuyển từ Ireland sang Bắc Ireland sẽ bị kiểm tra theo luật lệ của EU. Các thú nuôi cũng cần giấy thông hành để nhập cảnh hoặc xuất cảnh EU qua biên giới Ireland.
Tại sao hải quan là vấn đề tại biên giới?
Thương mại trên hòn đảo Ireland đã nở rộ kể từ thời bình, đặc biệt là trong lĩnh vực đồ ăn và thức uống - cần tới sự tham gia chế biến ở cả hai bờ biên giới. Khoảng 1/3 lượng sữa bò ở Bắc Ireland được chuyển qua biên giới để sản xuất thành bơ, phô mai và sữa công thức. Các đại diện của ngành công nghiệp này đã cảnh báo rằng các nông trường sẽ phá sản hậu Brexit nếu các hàng rào thương mại được dựng lên. Theo số liệu của HMRC, nền kinh tế Bắc Ireland phụ thuộc lớn vào xuất khẩu sang EU, với 52% hàng hóa vận chuyển tới khối EU, bao gồm 38% hàng hóa xuất sang CH Ireland.
Một giải pháp đang được bàn thảo đó là chuyển các trạm kiểm soát biên giới tới các hải cảng và sân bay theo thỏa thuận đơn phương mới dựa theo hiệp ước Le Touquet, cho phép cảnh sát biên giới Pháp tiến hành kiểm tra người nhập cư ở Dover (Anh) và cảnh sát Anh được hoạt động ở Calais (Pháp). Trên thực tế, cũng có khả năng các cuộc kiểm tra hải quan hàng hóa có thể được thực hiện bằng hệ thống kiểm tra điện tử và kiểm tra ngẫu nhiên với hàng hóa tiêu chuẩn. Tuy nhiên, các quan chức thuế cho rằng họ khó có thể thực hiện việc này trước thời hạn tháng 3-2019.
Trong chuyến thăm các doanh nghiệp thực phẩm của Ireland hồi tháng 5 vừa qua, Trưởng đoàn đàm phán EU Michel Barnier đã nói với các phóng viên rằng sẽ luôn có cách để tránh một biên giới “cứng” nếu các bên có “quyết tâm chính trị”.
Trong cuộc trưng cầu ý dân năm 2016, Bắc Ireland đã bỏ phiếu ủng hộ phương án ở lại EU, với 56% số cử tri tán thành, dù đa số cử tri Anh đã bỏ phiếu rời EU. Tư cách thành viên của cả Cộng hòa Ireland và Vương quốc Liên hiệp Anh (gồm Anh, Scotland, xứ Wales và Bắc Ireland) trong EU là nền tảng quan trọng của Thỏa thuận Ngày Thứ sáu Tốt lành năm 1998 giúp chấm dứt nhiều thập kỷ giao tranh giữa những người Thiên chúa giáo theo chủ nghĩa dân tộc ủng hộ một Ireland thống nhất (sáp nhập Bắc Ireland với CH Ireland) và những tín đồ đạo Tin lành theo chủ nghĩa hợp nhất ủng hộ việc ở lại Anh. Các quy định của EU đảm bảo sự tự do đi lại, cho phép người dân sống ở phía biên giới nào cũng có thể được cấp hộ chiếu Anh hoặc CH Ireland hoặc cả hai.
Như Lan
