Theo Báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo luật, đến kỳ họp này, Quốc hội đã nhận được 6.958.848 lượt ý kiến, góp ý vào dự thảo Luật đất đai (sửa đổi). Qua đó, Ủy ban thường vụ Quốc hội tiếp thu, giải trình 15 vấn đề lớn, trong đó có những nội dung rất chi tiết cụ thể đã được giải trình. Tại hội trường các đại biểu tiếp tục làm rõ những qui định mà cử tri và nhân dân cả nước đặc biệt quan tâm.

Qui hoạch sử dụng đất phải công khai

Trước thực tế việc quy hoạch sử dụng đất ở nhiều địa phương ý kiến người dân ít khi được quan tâm thấu đáo, việc tiếp thu ý kiến người dân không rõ ràng, mang tính hình thức. Nhiều đại biểu đề nghị phải quy định trong dự luật việc lấy ý kiến nhân dân là yêu cầu bắt buộc khi trình HĐND xem xét, quyết định. Đại biểu Nguyễn Tiến Sinh (Hòa Bình) phát biểu: “Quy hoạch sử dụng đất phải công khai, người dân được tham gia. Người dân không thể đứng ngoài cuộc mà phải tham gia góp ý kiến quy hoạch, giám sát việc thực hiện quy hoạch. Tuy nhiên trên thực tế việc này không được thực hiện nghiêm túc”.

Đồng tình với qui định thể hiện quan điểm rõ ràng trong việc hạn chế vấn đề quy hoạch treo, đại biểu Trịnh Đình Thạch (Quảng Ngãi) đề nghị cần bổ sung quy định thời hạn triển khai, lập và phê duyệt kế hoạch của từng cấp để bảo đảm thực hiện đồng bộ đạt được các mục tiêu sử dụng đất. Chúng ta cũng phải quy định rõ hơn về quy hoạch quốc gia sau khi được phê duyệt thì thời gian bao lâu? Thời gian nào để cấp tỉnh, cấp huyện được phê duyệt và được thông qua.

Đại biểu Thạch cũng chỉ ra: Trong quá trình sử dụng đất để lập các dự án thì việc cơ chế đền bù của quân đội gặp nhiều khó khăn. Tôi đề nghị Chính phủ cần có văn bản để thống nhất và chỉ đạo các địa phương nhằm hỗ trợ cho quân đội để thực hiện các dự án như các đại biểu đã nêu nhất là các dự án xây dựng doanh trại cũng như các dự án về thao trường, trường bắn trong quân đội. Việc cấp giấy quyền sử dụng đất quân đội, tình trạng hiện nay xâm lấn ở các địa phương xảy ra rất phổ biến bởi vì do ta không kịp thời cấp giấy quyền sử dụng đất cho các đơn vị quân đội để dẫn đến tranh chấp và vấn đề này xử lý ở nhiều địa phương gặp nhiều khó khăn.

Trong phiên thảo luận, các ý kiến cũng đề nghị đất đã nằm trong quy hoạch thì không cho phép nhà đầu tư nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất để thực hiện các dự án vì sẽ làm cho công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất phức tạp thêm do chênh lệch về giá bồi thường, từ đó dẫn đến việc so bì, khiếu kiện trong nhân dân. Trường hợp chuyển nhượng, cho thuê, góp vốn bằng quyền sử dụng đất của tổ chức, cá nhân, hộ gia đình được thực hiện theo quy định của pháp luật về dân sự và quy định của pháp luật có liên quan, nếu lập dự án và chuyển mục đích sử dụng đất thì phải xin phép cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.

Một số ý kiến đề nghị cân nhắc tính khả thi của việc thu hồi đất theo quy hoạch để tạo quỹ đất sạch vì khả năng nguồn ngân sách Nhà nước chi trả cho việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất; Cơ chế để nhà đầu tư ứng tiền cho tổ chức phát triển quỹ đất làm công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất để giảm gánh nặng cho ngân sách Nhà nước.

Làm rõ mục đích thu hồi đất

Đa số ý kiến cho rằng, về nguyên tắc, đất bị thu hồi do hành vi vi phạm pháp luật đất đai của người sử dụng đất là không bồi thường. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp việc vi phạm có lý do khách quan, bất khả kháng như khủng hoảng kinh tế, thiên tai...thì tính toán bồi thường bởi nếu Nhà nước thu hồi không bồi thường thì thiệt thòi cho người sử dụng đất. Do đó, cũng cần xem xét từng trường hợp cụ thể để bồi thường cho người sử dụng đất phần tài sản đã đầu tư trên đất.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hà (Hà Nội), chỉ nên thu hồi đất cho dự án phục vụ lợi ích quốc gia, an ninh quốc phòng, lợi ích công cộng; còn thu hồi đất cho các dự án phát triển kinh tế, xã hội thì quy định trong dự thảo luật Đất đai còn chung chung, dễ dẫn đến lạm dụng khi thu hồi, gây khiếu kiện.

Đại biểu Trần Ngọc Vinh (Hải Phòng) phát biểu tại phiên thảo luận.

Đại biểu Trần Ngọc Vinh (Hải Phòng) thẳng thắn: “Từ khi dự thảo được đưa ra lấy ý kiến, nhiều đại biểu, chuyên gia đã đề nghị không thu hồi đất cho mục đích phát triển kinh tế, xã hội mà là trưng mua đất cho hài hòa lợi ích giữa nhà đầu tư và người dân. Tuy nhiên, cho đến giờ vấn đề này vẫn chưa nhận được sự đồng thuận của ban soạn thảo. Tôi nghĩ nếu chưa giải quyết được vấn đề này rõ ràng thì sẽ còn những khiếu kiện phức tạp trong việc thu hồi đất đai”. Đại biểu Vinh đề nghị bổ sung thêm quy định phải nói rõ căn cứ nào để đưa các dự án vào diện dự án “phát triển kinh tế, xã hội” để thu hồi đất.

Đồng tình quan điểm trên, đại biểu  Bùi Sỹ Lợi (Thanh Hóa) góp ý: Đối với đất thu hồi trong phát triển kinh tế, xã hội, phải loại trừ yếu tố kinh doanh vì lợi ích thuần túy của doanh nghiệp. “Cần thiết phải tách biệt các trường hợp thu hồi đất trong phát triển kinh tế, xã hội thành hai loại: loại thứ nhất là tạo quỹ đất để thực hiện các chính sách xã hội, phục vụ lợi ít công cộng, lợi ích quốc gia; loại thứ hai mặc dù cũng là dự án đáp ứng cho nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội nhưng là tạo quỹ đất thuần túy vì lợi ích nhà đầu tư. Ở loại thứ hai này thì phải áp dụng cơ chế thỏa thuận giữa nhà đầu tư và người có đất”- đại biểu Lợi phát biểu.

Để loại bỏ tình trạng lợi dụng cơ chế xin – cho, đại biểu Huỳnh Minh Hoàng (Bạc Liêu) chỉ ra: “Đã là đất kinh doanh, thương mại thì phải đấu giá chứ không được thu hồi, giao đất vì thu hồi, giao đất không có tính minh bạch, dễ bị lợi dụng, tham nhũng, gây khiếu kiện”. Ngay cả các trường hợp thu hồi đất cho an ninh, quốc phòng, đại biểu Lợi cho rằng cũng phải trong trường hợp thật cần thiết theo luật định.

Ở một khía cạnh khác, đại biểu Vũ Xuân Trường (Nam Định) cho rằng, các trường hợp thu hồi do vi phạm luật đất đai chưa thỏa đáng, thiếu tính khả thi. Như thu hồi đất do chậm thi công, việc này thực tế xảy ra phổ biến do nhiều nguyên nhân, để đất lãng phí kéo dài. Ngay quyết định thu hồi đất nhiều khi cũng không thực hiện được do hai bên không thỏa thuận được mức bồi thường, trong khi về quyết định thu hồi trong trường hợp không bồi thường cũng không khả thi.

Về bồi thường tiền sử dụng đất, đại biểu Trường băn khoăn: đất bị thu hồi mà chỉ bồi thường hoa màu, cây cối trên đất chỉ bằng một vụ thu hoạch là chưa thỏa đáng, vì như vậy họ lấy gì để đảm bảo cuộc sống trong các vụ sau khi đây là đất gắn với đời sống người dân. Phải tính toán việc bồi thường hợp lý, tránh được mặc cảm tâm lý người dân là “thu đất của dân cày giao cho các đại gia”.

Đồng tình và thống nhất cao với việc quy định cụ thể những trường hợp thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, đại biểu Nguyễn Thanh Hồng (Bình Dương) lưu ý dự thảo Luật phải bảo đảm sự thống nhất với các Luật sĩ quan quân đội nhân dân Việt Nam, Luật công an nhân dân, Luật quốc phòng, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Đại biểu Hồng đề nghị bổ sung quy định thu hồi đất để làm nơi làm việc của lực lượng vũ trang và đất để sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản kết hợp với mục đích quốc phòng, an ninh vào diện thu hồi đất. Đồng thời, bổ sung thêm các hạng mục: trung tâm huấn luyện và bồi dưỡng nghiệp vụ, nhà điều dưỡng, nghỉ dưỡng, nhà tạm giữ, trại tạm giam, trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng do Bộ Quốc phòng, Bộ Công an quản lý vào qui định này.

Cần cơ quan định giá đất độc lập

Nhiều đại biểu chỉ ra tình trạng đang tồn tại song song hai hệ thống giá đất (giá đất Nhà nước ban hành và giá đất trên thị trường) trong đó, giá đất Nhà nước ban hành thường chỉ bằng 30-70% so với giá đất của thị trường, dẫn tới nhiều bất cập, đặc biệt là khi Nhà nước bồi thường thu hồi đất. Do vây, việc định giá đất, bồi thường cho người có đất bị thu hồi cần được qui định rõ trong Luật.

Đại biểu Đàng Thị Mỹ Hương (Ninh Thuận) cho rằng: Việc xác định giá đất khi nhà nước thu hồi đất thì phải tính đến phần lợi nhuận hình thành trong tương lai khi quyền sử dụng đất của người dân bị thu hồi. Làm sao đó để tìm được bồi thường đất cho người dân phải đảm bảo cho người dân khi bị thu hồi đất phải có cuộc sống bình thường hoặc bằng hoặc tốt hơn so với trước đây. Vấn đề này là chủ trương của Đảng và nhà nước đã nêu từ lâu rồi nhưng có mấy nơi nào đã làm đúng làm tốt, làm cho người dân bị thu hồi đất hài lòng với chính sách được đền bù đâu. Đa phần người dân bị thu thiệt và bức xúc dẫn đến khiếu nại, khiếu kiện.

Đại biểu Hương đề nghị bổ sung quy định mang tính nguyên tắc xác định về giá đất. Khi nhà nước thu hồi đất của người dân phải công bằng với giá đất của thị trường. Đồng thời còn phải tính đến phần lợi nhuận hình thành trong tương lai cho người dân có đất bị thu hồi để có điều kiện tái hiện lại cuộc sống của mình.

Đồng quan điểm trên, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hà (Hà Nội) thắc mắc dự thảo định giá đất trên cơ sở nào? Giá thế nào là “giá phổ biến trên thị trường” và đề nghị cần có tổ chức độc lập về định giá đất. Đại biểu Trần Ngọc Vinh (Hải Phòng) bổ sung thêm: Để đảm bảo tính minh bạch thì cần tách bạch cơ quan định giá đất độc lập với cơ quan thu hồi. Tránh tình trạng một cơ quan “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, bởi theo như dự thảo thì thẩm quyền của UBND các tỉnh, thành quá lớn khi vừa giao, cho thuê, thu hồi đất và vừa định giá đất.

Nhiều ý kiến đồng quan điểm: Đất kinh doanh, thương mại thì phải đấu giá chứ không được thu hồi, giao đất vì thu hồi, giao đất không có tính minh bạch, dễ bị lợi dụng, tham nhũng, gây khiếu kiện. Như vậy, giá trong đấu giá đất sẽ là giá thị trường chứ không phải là giá theo bảng định giá chủ quan của Nhà nước. Do vậy dự thảo cần qui định thành lập cơ quan định giá đất độc lập. Đại biểu Huỳnh Minh Hoàng (Bạc Liêu) phát biểu: “Khi thu hồi đất, người dân có quyền giới thiệu cho cơ quan thu hồi đất những tổ chức định giá đất độc lập tham gia định giá đất, đấu thầu đất”.