Mớ cá lèo tèo của vợ chồng chị Ba Vân sau gần một buổi sáng giăng câu, thả lưới. Ảnh: Nguyễn Giang

Thất mùa mưu sinh

Mùa lũ về, những chiếc ghe ngày thường nằm trên các khu vườn, giờ đây đã được người dân ấp Phú Lộc sửa sang để chuẩn bị "xung trận". Khắp các đường ngang, ngõ tắt, lại nhộn nhịp tiếng người gọi nhau í ới đi săn cá mùa lũ. Thế nhưng, sự háo hức đó chỉ có trong những ngày đầu lũ về. Bây giờ đã thượng tuần tháng 9 âm lịch, nhưng mực nước lũ vùng đầu nguồn chỉ mấp mé mức báo động 1. Con nước thấp, bà con nông dân ngồi trông đồng buồn hiu vì thất mùa mưu sinh.

Tiếp chúng tôi hết một xị đế, ông Ba Cường quay về với công việc vá lưới để chuẩn bị cho chuyến săn cá đêm nay. Tuổi cao, sức yếu đã khiến ông không còn được tung hoành ngang dọc trên những vùng nước lũ mênh mông ở vùng Tân Châu như những ngày còn trai trẻ, nhưng không vì thế mà ông nhụt chí sinh nhai. Vừa thoăn thoắt vá những mắt lưới rách, ông vừa tâm sự với chúng tôi: "Tui không nghĩ có ngày, cái nghề săn cá mùa lũ lại khó khăn đến vậy. Ba mẹ tui làm giăng lưới, thả câu, đặt dớn và đến đời tui, đời con tui cũng mưu sinh bằng nghề này. Mấy năm trở lại đây, cá, tôm không biết đi đâu hết. Ai đời, thả cả trăm mét lưới từ lúc 2 giờ đêm đến rạng sáng, mà chỉ kiếm được vài ký cá vụn, trong khi những năm trước, ê hề các loại cá đặc sản. Mùa lũ không còn cá tôm cũng đồng nghĩa với việc nguồn gạo, bát cơm của nông dân vùng lũ chúng tôi bị ảnh hưởng...".

Theo ông Ba Cường, chừng 5 năm trở lại đây, vùng đầu nguồn sông Tiền nói chung, Tân Châu nói riêng, lũ về với cường suất thấp khiến nguồn cá, tôm giảm mạnh. Chuyện này đồng nghĩa với việc hàng trăm hộ dân hành nghề chài lưới rơi vào tình cảnh thất mùa. Những ngày tháng lũ về, không có nguồn thu từ thủy sản, nhiều nhà gặp khó khăn trong trang trải cho cuộc sống hàng ngày vì đặc thù mấy tháng mùa lũ, người dân ở đây chỉ biết trông chờ vào số cá tôm đánh bắt được để sinh nhai. "Càng ngày cá, tôm càng hiếm. Trước đây, ở vùng Tân Châu, cứ vào mùa lũ, mỗi người chịu khó lặn ngụp có thể đánh bắt được hàng chục ký cá, trong đó có cả các loại đặc sản như cá lóc, cá linh. Thế nhưng bây giờ, có căng sức cả ngày cũng chỉ được vài ký, toàn loại cá vụn nên giá bán rất rẻ..." - Ông Ba Cường than thở.

Những tâm sự buồn

Trong hành trình tìm hiểu về tình trạng nguồn lợi thủy sản "lặn mất tăm" ở vùng lũ ĐBSCL, chúng tôi có dịp đặt chân đến xã Khánh An, huyện Châu Thành, Đồng Tháp - nơi nổi tiếng là "trọng điểm" của nghề đánh bắt, nhất là các loại đặc sản như cua, rùa, rắn, chuột vào mùa lũ... Với mong muốn thực sự hiểu được niềm vui, nỗi buồn của người dân trong mùa lũ thất bát này, được sự nhất trí của anh Nguyễn Văn Được, chúng tôi bước lên chiếc ghe nhỏ có gắn động cơ chạy dầu của vợ chồng anh để cùng đi giăng lưới, thả câu. Nhìn những chiếc ghe đi cùng chiều, anh Được trải lòng: "Ở quê tui, cứ mỗi mùa lũ về, cảnh vật, con người đông vui, nhộn nhịp hẳn lên. Đơn giản vì lũ chính là nguồn cơm, nguồn gạo. Đi trên những chiếc ghe kia đều là những người cùng thôn xóm với tui. Nếu để ý thì bây giờ, người đi đánh bắt vẫn rất đông, nhưng khuôn mặt cứ khó đăm đăm làm sao...". Cái sự "khó đăm đăm" này được chị Ba Vân, vợ anh Được giải thích bằng chính cuộc sống của gia đình mình kể từ khi nguồn cá tôm bắt đầu cạn.

Nỗi lo mưu sinh đang là áp lực của người dân ĐBSCL trước một "mùa lũ buồn".

Những năm trước, cả 6 miệng ăn trong gia đình anh chị đều trông chờ vào nghề chài lưới. Không những vậy, hầu hết các khoản chi tiêu lớn trong cả năm đều nhòm vào khoản thu từ cá, tôm bắt được trong mùa lũ. Bây giờ, nguồn cá tôm cạn kiệt đã khép lại niềm vui, sự sống cho những người làm nghề đánh bắt thủy sản. "Những năm trước, vợ chồng tui thả lưới hay đặt dớn mỗi ngày dễ dàng kiếm được vài trăm ngàn đồng. Bây giờ, đi đánh bắt bữa có, bữa không. Mùa nước nổi năm nay, vợ chồng tui vét cạn vốn trong nhà để sắm hơn 40 tay lưới cá linh, vậy mà từ đầu mùa lũ đến nay, mỗi ngày chỉ thu được chừng vài ba ký, chỉ đủ tiền mua gạo ăn qua ngày..." - Chị Ba Vân tâm sự.

Những gì vợ chồng anh Được nói với chúng tôi đã được chứng minh qua kết quả của gần một buối sáng giăng lưới, thả câu. Nhìn mớ cá tạp của khách ruột, bà Ba Thu, người chuyên thu mua hàng đặc sản ở chợ Khánh An lắc đầu ngao ngán: "Những mùa lũ trước đây, ở Khánh An, các loại đặc sản cứ gọi là ê hề. Cứ chiều về, người thu mua có thể gom cả tấn cá để chuyển về TP Hồ Chí Minh tiêu thụ. Mùa lũ năm nay rất lạ, bà con thường chỉ đánh bắt được các loại cá nhỏ, ít giá trị. Không biết cá lớn cùng cua, lươn, ốc, rùa, rắn đi đâu hết cả?...".

Câu hỏi của bà Ba Thu có thể được trả lời bằng "nhận định buồn" của ngành chức năng các tỉnh ĐBSCL, theo đó, những năm qua, nguồn lợi thủy sản nói chung, trong mùa lũ nói riêng, đặc biệt là các loại thủy sản quý, hiếm có chiều hướng suy giảm liên tục. Có nhiều nguyên nhân gây ra diễn biến bất lợi trên, như sự biến đổi khí hậu đã làm cho mực nước lũ không ổn định, hay ảnh hưởng của hoạt động sản xuất nông nghiệp, các sản phẩm thải của nông dược làm môi trường càng ngày ô nhiễm. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, nguyên nhân quan trọng nhất chính là do những biến động phát sinh từ những công trình thủy lợi mang tính "cưỡng ép thiên nhiên" phía thượng nguồn, mà điển hình là những cánh đồng kiểm soát lũ đã làm giảm "đất sống" của cá tôm trong tự nhiên. Bên cạnh đó, hoạt động khai thác thủy sản mang tính hủy diệt của người dân như sử dụng chất nổ, xung điện và lưới có kích thước mắt lưới nhỏ để khai thác cũng góp phần không nhỏ trong việc làm giảm nguồn lợi thủy sản. Thực trạng này đã gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến mưu sinh của người dân vùng ĐBSCL vốn coi mùa lũ như một phần của cuộc sống, một sinh kế từ bao đời nay...