Người Việt Nam vốn có một truyền thống văn hóa gia đình phong phú và tinh tế, được thể hiện và tỏa sáng trong những cái rất cụ thể. Từng lời nói, cử chỉ, hành vi, ý nghĩ của mỗi thành viên ở mọi lúc mọi nơi trong đời sống thường ngày như: Bữa ăn, giấc ngủ, trong lời ru, giọng nói, nụ cười, ánh mắt, trong lời dạy trẻ tập nói bi bô, trong sự dạy bảo của ông bà, cha mẹ với con cháu về chữ hiếu, chữ trung, trong câu chuyên cổ tích ông bà kể cho cháu nhỏ, trong sự chung thủy của nghiã vợ chồng, trong chia ngọt sẻ bùi của anh em, những lúc quây quần thắp nén nhang thơm tưởng nhớ tổ tiên.

Xây dựng văn hóa gia đình trước hết và chủ yếu là xây dựng gia giáo, gia phong, vì đó là nền tảng, là cốt lõi, trong đó, gia giáo quyết định gia phong. Có thể hiểu, gia giáo là quá trình giáo dưỡng con người từ khi còn trong bụng mẹ cho đến lúc lớn khôn và trong suốt cuộc đời. Nhân cách và bản lĩnh, tư chất và năng khiếu, đạo đức và lối sống đều được hình thành và phát triển từ cái nôi gia đình để rồi cùng với nhà trưòng và xã hội vun đắp, phát huy, dần dần được hoàn thiện trong cuộc sống mà trở thành con người hoàn thiện, phù hợp với yêu cầu của xã hội. Mục tiêu tối thượng của gia giáo chính là giúp mỗi thành viên trong gia đình hình thành nhân cách, trau dồi phẩm hạnh, rèn luyện tài năng ý chí, giáo dục lý tưởng, hướng tới cái đích chân - thiện - mỹ và là yếu tố có tính quyết định sự hình thành và phát triển của gia phong. Mỗi thành viên đều phải có trách nhiệm lấy việc noi gương sáng và sống cho xứng đáng với các bậc tiền nhân làm bổn phận của mình. Sống nhân nghĩa, thủy chung, công bằng, bác ái và phải ý thức rằng, nếu vi phạm sẽ là điều sỉ nhục cho chính mình, gia đình và dòng họ, quê hương, tự đào thải mình ra khỏi bước tiến của gia đình và xã hội. Ý thức dòng họ chính là biểu hiện cụ thể nhất về tâm linh, tình cảm cao quý, thiêng liêng về huyết thống, về sự tồn tại kế tục của ông cha và con cháu.

Một câu hỏi lớn đặt ra là, tại sao ngày nay, tỷ lệ người có học vấn cao hơn trước rất nhiều, nhưng văn hóa lại là vấn đề đáng lo ngại và con người sống thờ ơ, vô cảm. Thậm chí, lối sống vô cảm ấy lại xuất hiện ở một bộ phận người có chức, có quyền, vì quyền lợi của bản thân và nhóm lợi ích mà bất chấp đạo lý và pháp luật. Lối sống thực dụng và ảnh hưởng của làn sóng văn hóa ngoại lai, như làn gió độc âm thầm len lỏi vào từng gia đình. Không ít gia đình lơi lỏng trong việc giáo dục con cái. Họ mải mê kiếm tiền để thỏa mãn những nhu cầu vật chất. Điều đó nếu nhìn ở góc độ tích cực thì không có gì là xấu, thậm chí vô cùng chính đáng. Chỉ có điều, với một bộ phận, họ kiếm tiền bằng mọi giá, bất chấp mọi thủ đoạn buôn gian, bán lận, tham ô, móc ngoặc, ăn cắp của Nhà nước... Để đạt được mục đích của mình, họ lao vào kéo bè kéo cánh... và thả nổi cho con cái đua đòi ăn chơi vô độ. Chúng như những cây cỏ độc được mọc nơi đất tốt, thỏa sức đua đòi, cờ bạc, đua xe, hút hít... không chịu học hành, gây hại không nhỏ cho xã hội.

Những dòng họ biết duy trì và củng cố những tập quán, lễ nghi tốt  đẹp của cha ông, bổ sung những quy ước lành mạnh, tổ chức những hoạt động thiết thực nhằm giúp đỡ mỗi thành viên hình thành nhân cách, trau dồi đạo đức, rèn luyện tài năng, lý trí, giáo dục lý tưởng cao đẹp cho con em như: Bổ sung hương ước, viết gia phả, lập quỹ khuyến học, giúp nhau xóa đói giảm nghèo. Hai phong trào lớn "5 xung kích phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc" và "4 đồng hành với thanh niên lập thân, lập nghiệp" do Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ IX phát động đã đi vào cuộc sống, phát huy vai trò xung kích tình nguyện của tuổi trẻ tham gia các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội. Thanh niên đã tham gia vào các hoạt động cụ thể như phong trào tình nguyện, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu, khắc phục hậu quả bão lũ, xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn, xây dựng nhà nhân ái, hiến máu tình nguyện, hay phong trào "4 mới" trong thanh niên nông thôn... chính là những hành động thiết thực để xây dựng gia đình thành "tế bào" mạnh khỏe của xã hội, theo hướng kế thừa và phát huy có chọn lọc, bổ sung những nét đẹp văn hóa trong thời kỳ mở cửa và hội nhập của đất nước.

Trong thời đại mới, có những cái phải điều chỉnh thay đổi cho phù hợp để đáp ứng với yêu cầu của xã hội về nhân tố con người. Việc chọn lọc, điều chỉnh, bổ sung, phát triển là nhiệm vụ trước hết của mỗi người, gia đình. Tìm về giá trị văn hóa gia đình là hành động thiết thực trong quá trình xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam, bởi gia đình là nền tảng phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Đất nước ta đang bước vào thời kỳ phát triển mới với những thời cơ, vận hội và cả những khó khăn, thách thức to lớn. Đây là điều kiện thuận lợi cho thanh niên nước ta phát huy tài năng, sức lực và trí tuệ của tuổi trẻ để khẳng định mình, để trưởng thành và cống hiến cho đất nước.

Thế hệ trẻ Việt Nam không chỉ góp phần bảo vệ tinh hoa văn hóa gia đình, mà còn là lực lượng xung kích phát triển nền khoa học, công nghệ nước nhà, có khả năng chuyển giao, sáng tạo, ứng dụng các công nghệ tiên tiến và cũng là lực lượng truyền bá phổ biến khoa học, công nghệ trong cộng đồng. Giáo dục con người phải trở thành quốc sách, để con người sống với nhau có tình nghĩa, nhân văn, biết kính già, yêu trẻ, nhường trẻ, làm điều thiện, tránh điều ác, trung thực, dũng cảm. Con người sẽ luôn tự soi mình trong tấm gương chuẩn mực về pháp lý, đạo đức để sống ngày một tốt đẹp hơn.

Trần Vân Hạc