UBND tỉnh Phú Thọ phong tặng đợt 1 cho 34 nghệ nhân hát Xoan.

GS.TS Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam khẳng định rằng: "Chúng ta cần đầu tư cho việc bảo tồn hát Xoan một cách tập trung, có trọng điểm. Cấp thiết nhất là việc tiến hành phục dựng lại những di tích gốc, tạo ra không gian biểu diễn cho hát Xoan. Cùng với đó là việc bổ sung kinh phí hoạt động cho các phường Xoan, các nghệ nhân duy trì sinh hoạt. Ngoài ra, việc đưa hát Xoan vào trường học và phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân dân gian" cho các nghệ nhân hát Xoan để khuyến khích họ duy trì và phát triển nghệ thuật hát Xoan cũng là một biện pháp thiết thực".

Dưới góc độ nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Đặng Hoành Loan cũng đề xuất những bước để bảo tồn hát Xoan: "Thứ nhất là, cần có hành động thiết thực của Chính phủ để hỗ trợ cho làng Xoan. Thứ hai, nâng cao nhận thức giá trị hát Xoan trong cộng đồng. Phải hiểu được cái hay, cái đẹp và giá trị lịch sử vô giá thì hát Xoan mới bám rễ sâu trong đời sống văn hóa. Và thứ ba là, phải bảo vệ toàn vẹn về nghệ thuật, phương thức sinh hoạt cũng như lối hát Xoan. Nếu không bảo vệ được toàn vẹn, chúng ta sẽ để cho Xoan bị mất dần bản chất của nó. Sự bảo vệ toàn vẹn trong 2 - 3 năm tới sẽ đưa hát Xoan đến được với đông đảo cộng đồng dân cư Phú Thọ cũng như cả nước, để Xoan có thể trở thành di sản đại diện của nhân loại".

Để bảo tồn một cách khoa học, bền vững hát Xoan, UBND tỉnh Phú Thọ đã xây dựng và ban hành Chương trình hành động về "Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp - hát Xoan Phú Thọ" (giai đoạn 2012-2015), ngay sau khi hát Xoan được vinh danh với những nội dung cụ thể như: Xây dựng quy chế phong tặng danh hiệu Nghệ nhân hát Xoan Phú Thọ; tiến hành nghiên cứu, kiểm kê, truyền dạy hát Xoan cho đông đảo quần chúng nhân dân, đưa hát Xoan vào trong trường học; có kế hoạch đầu tư quy hoạch, bảo tồn, tôn tạo các di tích liên quan đến di sản văn hoá phi vật thể hát Xoan… Đồng thời, tỉnh đã chỉ đạo Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) tiến hành điều tra, kiểm kê, đánh giá thực trạng các địa phương có vốn di sản hát Xoan; thực trạng nghệ nhân hát Xoan. Qua khảo sát trên địa bàn hai tỉnh Phú Thọ và Vĩnh Phúc có 18 xã (Phú Thọ 15 xã, Vĩnh Phúc 3 xã) có nguồn gốc về hát Xoan. Số di tích liên quan đến hát Xoan là 31 di tích. Miếu Lãi Lèn - di tích vật thể gắn với sự tích ra đời của hát Xoan bị hoang phế từ lâu đã được UBND tỉnh Phú Thọ đầu tư khôi phục, hiện nay, hạng mục chính công trình đã được hoàn thành. Cùng với đó, các di tích đình, đền ở các làng có hát Xoan cũng được củng cố và có kế hoạch tu bổ, chỉnh trang. Đối với những nghệ nhân hát Xoan - "báu vật nhân văn sống" của di sản đã được tỉnh vinh danh, khen thưởng vì đã có công bảo vệ, truyền dạy, phát huy giá trị di sản. Tỉnh cũng ban hành "Quy chế phong tặng danh hiệu Nghệ nhân hát Xoan" và đã xét phong tặng đợt 1 cho 34 nghệ nhân hát Xoan.

Công tác tuyên truyền, quảng bá hát Xoan trên các phương tiện thông tin đại chúng ở Phú Thọ cũng được đẩy mạnh để cộng đồng hiểu ý nghĩa, giá trị của hát Xoan và đưa di sản đến gần hơn với đời sống cộng đồng. Hàng loạt phóng sự về hát Xoan trên làn sóng phát thanh, truyền hình trong và ngoài tỉnh đã thông tin thường xuyên, định kỳ giới thiệu về hát Xoan góp phần quan trọng tuyên truyền và giới thiệu hát Xoan tới toàn thể công chúng.

Sự vào cuộc của các cơ quan chức năng, sự tâm huyết của các nhà khoa học và sự nỗ lực của các nghệ nhân thời gian qua đã tạo được hiệu ứng tốt cho sự hồi sinh của bộ môn nghệ thuật này. Việc phổ biến một di sản văn hóa của nhân loại như hát Xoan để có điều kiện bảo tồn, duy trì và phát triển, đưa di sản đến với số đông công chúng là vô cùng cần thiết. Hình ảnh những gương mặt trẻ nhiệt tình học hát Xoan là niềm mơ ước của bất kỳ một phường hát Xoan nào, bởi phần lớn những người yêu thích hát Xoan đều ở lứa tuổi 60. Qua điều tra cho thấy, hiện nay, tổng số nghệ nhân hát Xoan là 101 người, trong số đó có 26 người đã trên 80 tuổi, số người trong độ tuổi từ 60-80 tuổi là 38 nghệ nhân, còn lại là nghệ nhân dưới 60 tuổi. Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, Trùm phường Xoan An Thái vẫn hy vọng vào thế hệ kế tiếp sẽ phát huy tốt truyền thống hát Xoan khi cho rằng, bản thân bà sẽ luôn có trách nhiệm truyền dạy hát Xoan cho các thế hệ con cháu. Hiện, phường Xoan của bà có 4-5 thế hệ, nhỏ nhất là các cháu 8 - 9 tuổi, nghệ nhân cao niên nhất là 86 tuổi.

Bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Xoan trong cộng đồng đang là nỗ lực của nhiều nhà nghiên cứu văn hóa và ngành văn hóa tỉnh Phú Thọ. Bởi vậy, trong năm qua, việc truyền dạy, đào tạo thế hệ những người thực hành di sản trẻ tuổi để sáng tạo, tiếp nối, duy trì và phát triển hát Xoan đã được quan tâm, chú trọng và triển khai rộng rãi trên khắp địa bàn tỉnh từ thành phố như Việt Trì, thị xã Phú Thọ đến các huyện miền núi như Yên Lập, Tân Sơn… Hiện nay trên địa bàn tỉnh có 20 Câu lạc bộ (CLB) hát Xoan (4 phường Xoan cũ và 16 CLB Xoan mới được thành lập). Các CLB hát Xoan trực tiếp huy động lớp nghệ nhân cao tuổi truyền dạy về các làn điệu cơ bản hát Xoan cho lứa tuổi thanh, thiếu niên, nhi đồng. Các cơ quan, ban, ngành, đoàn thể, trường học trong tỉnh đã tổ chức các lớp học hát Xoan cho cán bộ. Trong một năm vừa qua, riêng tại 4 phường Xoan gốc đã tổ chức phục dựng và truyền dạy 4 lớp học hát Xoan với 40 học viên tham gia; Sở VH-TT&DL tổ chức 2 lớp truyền dạy hát Xoan cho 120 thành viên CLB dân ca của các xã trên địa bàn tỉnh; UBND thành phố Việt Trì và các cơ quan, đơn vị trên địa bàn tỉnh đã tổ chức 5 lớp học hát Xoan cho 100 người. Kế hoạch dạy hát Xoan trong trường học giai đoạn 2012-2015 cũng đã được xây dựng phù hợp với khả năng, tâm sinh lý từng lứa tuổi học sinh, qua đó giúp học sinh bậc phổ thông, thiếu niên, nhi đồng trong tỉnh từng bước tiếp cận với hát Xoan nhằm gìn giữ và bảo tồn di sản văn hóa hát Xoan. Bên cạnh đó, Sở VH-TT&DL tỉnh Phú Thọ cũng đã phối hợp với nhiều chuyên gia, nhạc sĩ nghiên cứu, sưu tầm biên soạn xuất bản được 4.000 đĩa CD và trên 3.000 cuốn sách "Hát Xoan Phú Thọ"; đồng thời tổ chức các cuộc liên hoan tiếng hát Xoan tại các lễ hội lớn…, qua đó đã khẳng định sức sống trường tồn của loại hình dân ca nghi lễ độc đáo từ thời Hùng Vương và thực hiện chương trình hành động quốc gia để bảo tồn loại hình di sản văn hóa đang có nguy cơ thất truyền.

Một năm qua, chúng ta vui mừng khi thấy hát Xoan ngày càng được phổ biến rộng rãi trong cộng đồng. Đó là thành công bước đầu và cũng là khởi điểm để phấn đấu đến năm 2014 đưa di sản hát Xoan Phú Thọ ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp để trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.