Tục nối dây từng xen vào cuộc hôn nhân của vợ chồng ông Hồ Văn Ing. Ảnh: Tây Long

Chuyện buồn ở bản

Đến giờ, đường vào bản Chùa vẫn đèo cao, dốc đứng với lổm nhổm đá sỏi. Vừa nghe chúng tôi than vãn, ông Hồ Nguyên, Trưởng ban Mặt trận bản liền nở nụ cười hiền từ bảo: "Thế này đã may lắm rồi. Ngày xưa, bản Chùa không khác gì một ốc đảo. Đường vào bản hoang vắng, sâu hun hút giữa núi rừng, nhiều khi phải đi bằng cả tay lẫn chân. Một số phụ nữ trong bản ví con đường ấy như cuộc đời mình, lắm gập ghềnh, trắc trở".

Người mà ông Hồ Nguyên nhắc đến trong lời kể chính là các phụ nữ góa bụa ở bản Chùa. Vì hủ tục nối dây, họ đành chấp nhận về chung sống với anh, em rể như món nợ đời cần phải trả. Xót xa với thân phận, nhiều chị em buồn đến héo hon. Trong khi đó, một số người lại tìm cách "chặt đứt" tục lạc hậu vốn đã trở thành khuôn thước từ bao đời nay ở bản Chùa. Tuy nhiên, việc làm ấy không đơn giản.

Vết chân chim trên khóe mắt bà Hồ Thị Liên hằn sâu hơn mỗi lúc nhắc đến quá khứ. Thay vì rơi những giọt lệ khi buồn như nhiều phụ nữ khác, đôi mắt bà Liên cứ đục ngầu, đỏ quạch dần theo từng lời kể. "Nhiều lúc muốn khóc mà có rơi nước mắt được đâu. Nước mắt chảy vào trong, bóp nghẹt trái tim, đau đớn lắm" - bà Liên nghẹn ngào chia sẻ.

Trước kia, bà Liên có một gia đình ấm êm với chồng và bốn người con. Cuộc sống tuy vất vả, nhưng trong nhà không bao giờ vắng tiếng nói cười. Đang yên lành, ông Hồ Văn Hun đột nhiên ngã bệnh. Các cơn đau gặm nhấm thân thể ông đến héo gầy. Một ngày mưa tầm tã, ông Hun rời mẹ con bà Liên đi vào cõi vĩnh hằng.

Nỗi buồn chưa vơi, bà Hồ Thị Liên nghe tin phía nhà chồng đang hối hả làm heo cúng tổ tiên trình báo con trai thứ chết, giờ để lại vợ cho anh. Sau bao lần nằn nì xin khất, bà Liên buộc lòng trở thành vợ hai của ông Hồ Văn Ing. Bấy giờ, vợ chồng người anh rể đã có bốn mặt con, cũng đang ấm êm, hạnh phúc.

Gạt dòng nước mắt, bà Liên tâm tình: "Lòng mình chưa quên hình bóng chồng, giờ thêm áy náy vì xen vào cuộc sống của gia đình anh chị. Thế nhưng, nếu quay lưng lại với tục nối dây, mình sẽ không còn con cái, của cải gì nữa. Mình đành nhắm mắt đưa chân". Cứ thế, bà Hồ Thị Liên sống lặng thầm như cái bóng. Cuộc hôn nhân không tình yêu, không hôn thú trở thành gánh nặng đối với không chỉ riêng bà.

Đến giờ, bà Hồ Thị Nhềng vẫn nhớ như in cái ngày tất tả cùng dân bản gánh chồng về xuôi chữa bệnh, rồi đau đớn chứng kiến sự ra đi mãi mãi của ông. Quá đau đớn, bà Nhềng và các con khóc đến tắt tiếng. Vừa thương chồng, bà vừa lo cho tương lai của cả gia đình. Hôm làm lễ cúng chồng, bà Nhềng loáng thoáng nghe mọi người nhắc đến chuyện nối dây.

Dân bản bảo nhau: "Anh trai chồng mới mất vợ, giờ em dâu không còn chồng, ghép với nhau thành cặp là ổn rồi". Những lời nói vô tâm ấy khiến bà Nhềng gần như chết lặng. Bà Nhềng kể: "Mình tính bỏ tất cả, chạy vào rừng mà trốn. Nhưng, mọi người cảnh báo không thể chạy thoát con ma nhà chồng đâu. Thế là, mình buộc lòng phải về sống cùng anh trai chồng. Mình đặt ra điều kiện, chỉ đầu gối, tay ấp khi đã quên được chồng".

Trước kia, lúc chuẩn bị kết hôn, bố mẹ các cô gái Vân Kiều yêu cầu nhà trai phải "bỏ của". Bà con quan niệm, của nả càng nhiều thì cô gái ấy càng "có giá". Thế nên, để cưới vợ cho con, một số gia đình phải bán hết trâu bò, vét từng đồng bạc trong nhà. Không ít trường hợp cả nhà phải kéo cày trả nợ sau hôn sự.

Trước thực tế ấy, khi con dâu về sống cùng, gia đình chồng buộc cô làm việc như một cỗ máy. Nếu chồng không may qua đời, người phụ nữ ấy phải nối dây để tiếp tục trả món nợ cũ. Bà Hồ Thị Nhềng, Hồ Thị Liên và nhiều phụ nữ trong bản Chùa khác chính là nhân chứng buồn của tục nối dây cổ hủ ấy.

Vượt qua luật tục

Cũng như nhiều phụ nữ góa bụa khác ở bản Chùa, cuộc hôn nhân gán ghép khiến bà Hồ Thị Nhềng héo mòn dần. Ngày tháng thấm thoắt trôi, bà Nhềng vẫn thấy hình bóng người chồng đã khuất đi đi, về về. Bà quyết định trò chuyện với gia đình chồng, xin trở lại sống với con cháu và lo hương khói cho người quá cố.

Bà Nhềng bày tỏ nỗi lòng: "Con người mình sinh ra luật tục thì cũng có thể gỡ bỏ nó. Xin đừng ép con quên người chồng đã khuất và sống cùng anh trai chồng nữa. Con buồn đau quá mà chết đi thì tội các cháu lắm". Nói rồi, bà quỳ gối giữa gian nhà chính, lặng yên như một bức tượng.

Trong khi các thành viên gia đình chồng dần xuôi lòng thì phía ngoài hiên nhà sàn, nhiều người dân trong bản đã tụ tập phản đối. Một số lão làng đe nẹt: "Mày dám chống lại luật tục của bản. Nếu Giàng về bắt mọi người hay gieo rắc sự xui rủi, thì phải gánh chịu trách nhiệm".

Từ hôm ấy, mọi người đều nín thở, chờ sự cuồng nộ của đấng siêu linh. Ngay bố mẹ chồng bà Nhềng cũng phải hằng ngày khăn gói mang áo quần lên rẫy trốn vì sợ tai ương ập đến. Không ai ngờ mọi chuyện vẫn yên bình như thường nhật. Phần mình, từ ngày về sống cùng con trai, bà Hồ Thị Nhềng vui vẻ, khỏe mạnh hẳn ra. Hôm sớm, bà vẫn đi về nhà chồng, thể hiện bổn phận làm dâu.

Thấy vậy, bà Hồ Thị Liên, rồi lần lượt những phụ nữ khác bị tục nối dây trói buộc đã quyết định theo bước bà Nhềng. Họ bảo nhau: "Tục nối dây đã làm khổ bao đời phụ nữ rồi, phải chặt đứt nó thôi. Cứ cam chịu thế này, chị em không chỉ tự gây ra bi kịch cho mình, mà còn làm khổ nhiều người khác". Lời nói đi liền với hành động, những người phụ nữ góa bụa đều cương quyết rời nhà "chồng anh", "chồng em" về sống cùng con cháu.

Niềm vui của bà Nhềng là được tận tay chăm sóc con cháu. Ảnh: Tây Long

Trong tháng ngày đấu tranh với luật tục, phụ nữ bản Chùa nhận được sự tiếp sức của nhiều cán bộ từ xã, huyện, đến tỉnh. Hàng trăm cuộc trò chuyện, họp thôn, hội thảo… được tổ chức nhằm giúp người dân nhận ra cái lạc hậu không phù hợp với cuộc sống hiện nay của tục nối dây. Dần dần, dân bản Chùa hiểu rằng, tập tục này vi phạm nguyên tắc đạo đức vì "dâu cũng như anh chị em ruột trong nhà".

Hơn nữa, tục nối dây không được pháp luật cho phép do đi trái với nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân gia đình là "tự nguyện quyết định, không được ép buộc, lừa dối hoặc cản trở". Bên cạnh đó, nó còn vi phạm quyền thừa kế tài sản giữa vợ chồng.

Đặc biệt, việc không cho người vợ, người chồng góa mang con đi để chăm sóc nuôi dưỡng nếu họ kết hôn với người khác ngoài gia đình chồng, gia đình vợ là vi phạm quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con. Ông Võ Công Hoan, Chủ tịch Hội Luật gia tỉnh Quảng Trị cho biết: "Người Vân Kiều vốn khái tính, đúng ra đúng, sai ra sai. Khi nghe phân tích thấu tình, đạt lý, ngay cả những người cổ hủ nhất cũng chấp nhận quay lưng với luật tục".

Thừa thắng, các cán bộ tâm huyết còn vận động người dân thay đổi quan niệm "bỏ của", "thách cưới". Ông Hoàng Liên Sơn, Chủ tịch UBND xã Cam Tuyền chia sẻ: "Chúng tôi khuyên bà con chỉ nên thách cưới lấy lệ, gọi là cho có phong tục. Ở bản Chùa, nhà ai cũng có con trai và con gái, nếu mình thách cưới quá cao, người khác cũng làm như thế, kết quả là mọi người ai cũng cực. Khổ nhất là những đôi bạn trẻ vì nghèo mà không đến được với nhau. Hơn nữa, nếu thách cưới quá cao, khi về làm dâu, con gái mình phải lao động nặng nhọc để cùng nhà chồng trả nợ. Cuối cùng cái khổ lại đeo bám chính con mình". Thấy cán bộ xã nói có lý, người dân nhất loạt đồng ý.

Đến giờ, nhân chứng về tục nối dây lạc hậu ở bản Chùa chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Cứ mỗi dịp lễ lạt, bà Nhềng, bà Liên lại khêu bếp lửa hồng, kể câu chuyện xưa cũ cho con cháu. Ai cũng ấm lòng khi thấy phụ nữ ngày nay đã được tự do quyết định số phận, tình yêu của mình. Bà Nhềng, bà Liên tin tưởng, tương lai của phụ nữ quê mình sẽ không còn trắc trở, gập ghềnh như con đường dẫn đến bản.