Theo quy định, lệnh kiểm soát biên giới hiện hành sẽ hết hiệu lực vào tháng 5-2016. Tuy nhiên, các Bộ trưởng Nội vụ của EU có thể căn cứ vào các điều khoản trong bộ quy tắc qua lại biên giới các nước tham gia Hiệp ước Schengen để kéo dài kiểm soát biên giới thêm 1 năm rưỡi, tức là đến cuối năm 2017, nếu xét thấy khu vực Schengen vẫn còn gặp nguy hiểm do thiếu sự đảm bảo ở khu vực biên giới vòng ngoài của EU.

Và điều này đã được EU thống nhất vào ngày 25-1, khi các bộ trưởng của EU nhóm họp tại Am-xtéc-đam, Hà Lan quyết định gia hạn các biện pháp này thêm 2 năm nữa - một động thái chưa từng có tiền lệ - bởi cho tới lúc đó khó có thể kiểm soát được cuộc khủng hoảng người di cư. Một số bộ trưởng còn nói rằng, sẽ loại bỏ Hy Lạp ra khỏi khu vực này, nếu cuộc khủng hoảng người di cư tiếp tục gây chia rẽ các nước thành viên. Hy Lạp là cửa ngõ chính vào châu Âu của hơn 40.000 người di cư từ Thổ Nhĩ Kỳ vượt biển tới đây, mặc dù đã có một thỏa thuận từ hai tháng trước với An-ca-ra về việc hạn chế dòng người tị nạn từ Xy-ri.

Bộ trưởng Nội vụ Áo Giô-ha-na Min Lây-nơ nói: "Mọi người đều hiểu rằng, Hiệp ước Schengen đang bên bờ vực. Nếu chúng ta không thể bảo vệ biên giới EU, biên giới Hy Lạp - Thổ Nhĩ Kỳ, thì biên giới khu vực Schengen sẽ bị phá vỡ. Hy Lạp phải tăng nguồn lực của mình càng sớm càng tốt và chấp nhận sự giúp đỡ". An-đơ Y-gê-men, một quan chức của Thụy Điển cho biết, nếu Hy Lạp và I-ta-li-a không thể thiết lập các trung tâm phân biệt người tị nạn với những kẻ có khả năng là khủng bố và những người di cư vì lý do kinh tế, thì các nước này sẽ bị đưa ra khỏi khu vực Schengen.

Trước đó, tại Pháp, ngày 19-1, trong phiên họp toàn thể của Nghị viện châu Âu, những tranh luận gay gắt xung quanh cuộc khủng hoảng nhập cư đã cho thấy rõ tình trạng bế tắc mà EU tự nhận thấy cũng như sự chia rẽ ngày càng tăng giữa các nước thành viên trước mối đe dọa nghiêm trọng đối với Khu vực tự do đi lại Schengen.

Đức, Áo và Thụy Điển, những nước trước đó ủng hộ chính sách hào phóng đối với người nhập cư, đã thay đổi giọng điệu, nhất là dưới áp lực từ công chúng sau những sự kiện xảy ra trong đêm giao thừa tại Cô-lô-nhơ (Đức), trong đó, những người nhập cư bị cáo buộc gây rối và xâm hại tình dục.

Sau khi Hung-ga-ri xây dựng một bức tường dọc biên giới với Xéc-bi-a hồi mùa hè năm ngoái, các hàng rào khác đã được dựng lên ở nhiều khu vực thuộc châu Âu, như Xlô-vê-ni-a, Áo và Bun-ga-ri. Đồng thời, việc kiểm soát biên giới bên trong đã xuất hiện trở lại ở EU, bao gồm tại Đức và Thụy Điển. Áo gần đây thông báo rằng bắt đầu từ tuần này, họ sẽ không cho phép những người tị nạn quá cảnh qua lãnh thổ của họ.

Ba Lan, Hung-ga-ri, Xlô-va-ki-a và Cộng hòa Séc từ chối ủng hộ việc thảo luận về một cơ chế phân bổ người nhập cư, thậm chí cả một cơ chế đã được các tổ chức khác nhau của EU quyết định. Tình hình ngày càng trở nên đáng lo ngại kể từ sau khi hơn 1 triệu người nhập cư đến châu Âu trong năm 2015 và cho đến nay, dòng người nhập cư vẫn không có dấu hiệu sẽ giảm.

Cao ủy phụ trách vấn đề người di cư của EU Đi-mi-tơ-ri A-vra-mô-pu-lốt nói: "Thời gian đã hết" và thúc giục các nước thực hiện những biện pháp đã thỏa thuận kiểm soát việc đi lại của những người di cư đến châu Âu - nếu không sẽ đối mặt với sự sụp đổ của khu vực Schengen vốn đã tồn tại được 30 năm nay.

Bộ trưởng Min Lây-nơ cho rằng, sự kiên nhẫn của nhiều nước châu Âu đã "tới giới hạn", buộc họ phải hành động để tự bảo vệ sự ổn định, trật tự và an ninh khu vực. Cùng với đó, Chính phủ Áo cũng tuyên bố áp đặt mức trần tiếp nhận người tị nạn vào nước này.

Tuy nhiên, lập trường của Áo đã vấp phải sự chỉ trích từ giới chức Đức. Phát biểu ngày 23-1, Ngoại trưởng Đức Phranh Van-tơ Xtai-mai-ơ nêu rõ: "Những giải pháp sai lầm như loại bỏ một nước nào đó ra khỏi khu vực Schengen không những không giúp giảm dòng người tị nạn, mà còn gây chia rẽ châu Âu và tạo ra gánh nặng cũng như những hậu quả khôn lường về kinh tế, xã hội và nhân đạo". Ngoại trưởng Xtai-mai-ơ khẳng định, không có giải pháp nào cho cuộc khủng hoảng người tị nạn nếu thiếu tình đoàn kết. Ông cho rằng, các nước phải chung tay nỗ lực loại bỏ tận gốc những nguyên nhân khiến người tị nạn phải rời bỏ đất nước, tăng cường kiểm soát khu vực biên giới ngoài EU và thực hiện tái phân bổ một cách công bằng hạn ngạch tiếp nhận người tị nạn trong EU.

Các quan chức Hy Lạp lưu ý rằng, việc đóng cửa các tuyến đường phía Bắc sẽ không thể giải quyết được vấn đề người tị nạn. Song áp lực trong bầu cử buộc các chính phủ, bao gồm cả Đức, phải ngăn dòng người di cư và chống lại những nỗ lực phân bổ người tị nạn trong khối, khiến cho những quy định về tự do đi lại không thể duy trì.

Thủ tướng Đức An-giê-la Méc-ken, người đã mở cửa biên giới đón những người Xy-ri chạy trốn nội chiến mùa hè năm ngoài, đang ngày càng chịu nhiều áp lực phải ngăn chặn dòng người này, sau khi đã có hơn 1 triệu người di cư tới Đức trong năm qua. Nếu số lượng người di cư không giảm trước khi bà Méc-ken họp với các lãnh đạo EU vào trung tuần tháng 2 tới, nước Đức chắc chắn phải có một hình thức nào đó để đóng cửa biên giới, nhất là khi các cuộc bầu cử khu vực ở Đức sẽ diễn ra vào tháng 3. Quyết định của Đức chắc chắn sẽ gây tác đông lan truyền khắp châu Âu.

Hồ Phương