Vượt qua quãng đường dài 20km gập gềnh, lởm chởm đá núi từ trung tâm thành phố với gần 2 giờ đồng hồ đi bằng xe máy, cuối cùng tôi cũng đến được phiên chợ Xín Cái, huyện Mèo Vạc. Bà con gọi đây là phiên chợ lùi, bởi mỗi phiên họp sau lại được lùi lại một ngày so với phiên chợ trước. Hàng hóa ở đây nhiều và phong phú chẳng kém gì dưới xuôi, nhưng có một mặt hàng không thể thiếu, chiếm một vị trí quan trọng tại tất cả các chợ phiên ở Hà Giang, đó là chiếc lưỡi cày.

Ở một góc ngay trung tâm chợ, lão già Vừ Mý Pua trưng bày rất nhiều công cụ sản xuất như lưỡi cày, cuốc, xẻng... tất cả đều sáng choang. Ông cho biết: "Người Mông Mèo Vạc rất trọng chiếc lưỡi cày, bởi chỉ có chiếc lưỡi cày thật tốt, thật sáng mới mang lại nhiều ngô, nhiều lúa cho đồng bào. Nhà nào có một lưỡi cày tốt, cũng giống như có một "tài sản quý" trong nhà vậy".

Lưỡi cày được bày bán tại phiên chợ Xín Cái, Mèo Vạc, Hà Giang.

Đã từ lâu, nghề đúc, rèn đã trở thành nghề truyền thống, mang đậm bản sắc văn hóa của người Mông. Ở khắp các bản làng của người Mông tỉnh Hà Giang, hầu như đâu cũng có một vài gia đình làm nghề rèn truyền thống. Ở cao nguyên Bắc Hà, dòng họ Sùng đã nhiều đời duy trì nghề rèn đúc nổi tiếng. Một trong những nghệ nhân giỏi bậc nhất là ông Sùng Seo Nhà. Làm nghề rèn lâu năm và thuần thục đến nỗi, chỉ cần gõ nhẹ, nghe âm thanh phát ra, ông có thể phân loại từng chiếc lưỡi cày. Ông cho biết, muốn có khuôn đúc lưỡi cày, ông phải đi bộ 20 cây số đến tận xã Nậm Khánh mới lấy được đất tốt mang về làm khuôn đúc.

Những người làm thợ rèn lâu năm ở Mèo Vạc cũng cho rằng, để rèn được lưỡi cày thật tốt phải có bí quyết riêng. Điều quan trọng là tìm được loại thép tốt để rèn, tạo cho lưỡi cày độ bền để khi va vào đá không hề hấn gì. Do đó, khâu tuyển chọn nguyên liệu để rèn lưỡi cày phải hết sức kỹ càng. Họ thường tận dụng các loại phụ tùng ô tô đã cũ. Tuy nhiên, để rèn được một lưỡi cày tốt, đòi hỏi người thợ phải có kinh nghiệm trong nung thép. Thép được đưa vào lò nung phải đủ thời gian, lưỡi cày mới cứng và bền.

Lưỡi cày của người Mông nhỏ và có mũi hơi cong, khi cày nếu có va vào đá, người ta chỉ cần nâng nhẹ cày lên rồi quay trái hoặc quay phải là được. Theo kinh nghiệm của người Mông, chiếc lưỡi cày nào càng cày càng bóng, ít mòn là thép tốt. Thường tay cày tốt nhất được bà con làm bằng gỗ nghiến. Trên địa hình đá núi, chiếc cày phải được thiết kế sao cho gọn, nhẹ, nhưng lại phải chắc, bền.

Ở các chợ phiên của huyện Mèo Vạc, lưỡi cày luôn là mặt hàng thu hút được nhiều người. Giá bán mỗi lưỡi cày "chuẩn" ở đây xê dịch từ 300.000 - 400.000 đồng/cái. Chị Chào Thị Nhay cho biết: "Người vùng cao kiếm được đồng tiền không dễ, bỏ ra một số tiền lớn để mua lưỡi cày là phải tích cóp biết bao ngày mới có được. Nhưng một lưỡi cày tốt thì dùng mới bền, có khi 5 năm vẫn chưa hỏng. Bởi vậy, người Hà Giang quý trọng và nâng niu chiếc lưỡi cày lắm".

Người nông dân ở Hà Giang coi chiếc lưỡi cày như người bạn thân thiết, nên mỗi khi năm hết tết đến, được nghỉ ngơi sau một năm ròng làm lụng vất vả, họ không quên dán tờ giấy bản vào chiếc lưỡi cày, với dụng ý thông báo lưỡi cày được nghỉ ngơi. Ra giêng, chiếc lưỡi cày lại đồng hành cùng người nông dân lên nương, làm rẫy, mang lại cuộc sống ấm no cho họ. Chính vì thế, chiếc lưỡi cày là người bạn đồng hành không thể thiếu trong đời sống lao động, sản xuất của người nông dân vùng cao nguyên núi đá Hà Giang.