Một góc Côn Đảo. Ảnh: Internet.

Trước nhà tưởng niệm cô Sáu là một vườn hoa thoáng đãng. Cánh cửa vào nhà rộng mở. Bàn thờ cô Sáu sạch sẽ, sáng sủa như tấm lòng của bao người thành kính, ngưỡng mộ. Hai bên tường là những tủ kính sắp xếp gọn gàng: Đây là tủ bày gương lược, son phấn, cặp tóc; đây là tủ treo khăn; đây là tủ treo áo dài, áo ngắn; đây là tủ để giày, dép, tủ để ví xách, tủ để cốc chén, bát đĩa... Mọi người mang tới từ nhiều nơi để cúng, để cô Sáu khôn thiêng biết tới tấm lòng thành.

Đêm xuống với Côn Đảo. Bao người ngã xuống trên hòn đảo này. Bao nấm mộ trong nghĩa trang Hàng Dương có thể đếm được, nhưng còn bao người mất đi không nấm mộ - chính nơi nghĩa trang này. Ở nơi nghĩa trang Hàng Keo chỉ có đài tưởng niệm, không nấm mộ. Và khắp đảo nơi cầu Ma Thiên Lãnh, cầu tàu 914, nơi bãi sọ người... nơi các sở muối, sở lò vôi... bãi đập đá Côn Lôn, các trại giam thời Pháp thời Mỹ... nơi đường đi, lối cỏ dày, vách đá cao và biển ầm ầm tung sóng vỗ.

Không kể được, không chỉ được những nơi nào có bao người yêu nước đã ngã xuống. Bao nhiêu năm Côn Đảo, không thể tính nổi con số, không thể truy nổi danh tính. Đêm nghĩa trang, một dãy đèn mờ, một dãy đèn không lên nổi ánh sáng bởi ở Hàng Dương, đèn dùng năng lượng mặt trời.

Đêm nghĩa trang linh thiêng. Nơi cô Sáu yên nghỉ, ngôi mộ được xây cao rộng. Hình cô đắp nổi trong đêm màu trắng như tỏa sáng. Đã có người đến trước đang thắp hương, đang đốt vàng mã, đang đi thắp cho những ngôi mộ quanh nơi cô Sáu. Ôi người đã mất cụ thể mà xa xăm. Xin được đứng giữa trời, giữa lối đi để vái bốn phương tám hướng khấn nguyện vong linh bất khuất kiên cường. Xin một lạy giữa không gian vọng khói hương thấu các vong linh. Tít khoảng phía kia nghĩa trang Hàng Dương chìm trong bóng tối.

Chỉ có 2 ngày ở Côn Đảo. 2 ngày với xe ôm đi từ nhà lao thời Pháp sang nhà lao thời Mỹ. Cứ vội vàng. Cứ vừa đi, vừa chạy. Cứ vừa ghi chép, vừa chụp ảnh. Có bao chi tiết, bao sự việc ghê sợ, cảm động mà các tài liệu không ghi hết được. Mua 1 cuốn sách dày mà nói như cô cán bộ bảo tàng "nhiều tư liệu về Côn Đảo". Mua một cuốn băng để về xem hình ảnh, nghe lời tố cáo về nhà tù Côn Đảo. Nhưng chỉ bấy nhiêu thôi sao đủ. Sao có thể rung cảm được.

Mở cửa phòng giam tập thể, biết đấy là hình tượng các anh thôi mà vẫn lạnh người. Nơi đây thời Pháp giam khoảng 80 đến 100 người. Bệ để nằm quây quanh tường. Còng để một dãy dài. Đến thời Mỹ, phòng giam lên đến 200 người. Người nằm dưới sàn thì treo ngược chân lên để đút vào còng. Một thùng gỗ để cho người bị còng chuyển nhau đi vệ sinh. Đây là một phòng chết điển hình. Nơi trại giam cũng có nhà nguyện được xây dựng năm 1965. Nhưng có ai được vào cầu nguyện ở đây. Có người chết nào được đưa vào đây mà cầu nguyện. Hầm xay lúa một khoảng nặng nề, tối om. Mở cửa một gian chuồng cọp, bỗng giật thót người, lạnh người như ngừng thở. Một phạm nhân đang bị còng chân. Ôi cái sự tàn khốc đã qua lâu mà hôm nay vẫn làm lòng người kinh hãi. Một bãi sọ người bên cạnh chuồng bò, cạnh hầm phân bò.

Một người mẹ bảo cậu con trai đã gần 20 tuổi: "Con đứng xa ra kẻo ngã". Bản thân người phụ nữ đi qua không dám nhìn. Chắc chị hình dung ở đó vẫn có người bị dìm để tra tấn. Chỉ còn một dãy chuồng bò xám mốc rêu. Chỉ còn một cái hầm khô rác bẩn. Chỉ có một bia tưởng niệm với tên khắc bãi sọ người. Có bao người vứt ra đây sau khi bị dìm xuống hầm để tra khảo. Có bao sọ người đang ở dưới đất sâu cần lượm, cần an táng. Các anh, các chị là những ai. Chẳng còn mảy may thân phận. Bãi đập đá Côn Lôn, chụp một bức hình bên tấm bia khắc bài thơ người xưa để lại. Đến Cầu tàu 914, tên gọi mà  cũng là con số người đã chết ở đây.

Côn Đảo hôm nay yên bình bên những di tích của cả trăm năm khổ sai, đầy ải. Tôi có thêm người thân mới là những người đã đưa tôi đi mọi nơi trên đảo. Những ngày ở đây, tôi may mắn gặp được bác Bảy, trước bị tù Côn Đảo, nay là Giám đốc bảo tàng đã về hưu. Ngồi với bác Bảy một buổi sáng tại quán cà phê nhỏ trên khoảng vườn cạnh Bảo tàng Côn Đảo. Đây cũng chính là nơi dinh chúa đảo cũ.

Nhiều chuyện kể lại. Người thanh niên yêu nước mới cưới vợ được mấy tháng thì bị bắt. Hơn 5 năm trời, từ khám Chí Hòa qua Côn Đảo. Anh đã không làm những việc như chào cờ, hát theo bọn giặc. Anh đã không bước qua cờ Tổ quốc, không hô đả đảo lãnh tụ, cách mạng... Anh bị giam nơi chuồng cọp, theo những người đảng viên trong các cuộc tuyệt thực kéo dài. Để có thể đấu tranh bằng tuyệt thực, những người tù đã phải dành dụm từng ngụm nước, phơi từng hạt cơm khô, đi khám bệnh để dành từng viên thuốc. Một người đầu hàng là tổn thương anh em.

Bác Bảy nói rõ, vào tù bác đâu là cộng sản như tụi nó nói. Chính tình cảm đùm bọc, san sẻ, chăm sóc của anh em trong tù đã cảm hóa, đã gắn bó lẫn nhau. Đầu hàng là nhục nhã khi nghĩ tới gia đình, quê hương, lối xóm. Hình ảnh thằng Mỹ ngồi coi bọn an ninh thẩm vấn, đánh đập người tù tăng sâu lòng yêu nước, ý thức dân tộc trong người trẻ tuổi này. Một hành động sai chịu hậu quả lớn. Một bước lùi tụi nó leo lên. 5 năm trong chuồng cọp với bao tra tấn nhục hình kể làm sao cặn kẽ trong một buổi sáng gặp gỡ này.

Năm 1975, anh Bảy là tổ trưởng quản lý những tên lính, những giám thị... trước và cùng học 13 bài chính trị với họ. Vì sao bác ở lại Côn Đảo? Chuyến tàu đầu tiên đã rời xa. Rồi thêm những chuyến nữa. Và lời kêu gọi ở lại để xây dựng đảo. Ngày đầu tiên ở lại buồn lắm chứ. Mấy năm tù đày, gia đình không tin tức, muốn trở về. Rồi ngày về thăm nhà năm 1976, đứa con sinh khi vắng cha không nhìn. Bố vào nhà thì con đi ra. Bây giờ, cả gia đình đã ổn định tại Côn Đảo.

Câu chuyện với bác Bảy chẳng được kéo dài. Rời Côn Đảo, lòng hẹn ngày trở lại. Chờ các cháu lớn hơn để đưa các cháu vào đây. Xin giữ mãi nơi đây những kỷ vật thiêng liêng và tàn khốc để lũ trẻ mãi được cảm nhận và ghi nhớ.