Biên phòng - Tình hình Đông Bắc Á, liên quan vấn đề tranh chấp chủ quyền lãnh thổ, vừa qua đột ngột căng thẳng trở lại khi Nhật Bản có một số động thái nhằm tái khẳng định chủ quyền đối với một số quần đảo tranh chấp ở biển Hoa Đông, gây phản ứng mạnh mẽ từ các nước láng giềng, đặc biệt là Hàn Quốc.
Đáng chú ý, vụ việc diễn ra không lâu sau cuộc gặp cấp cao ba bên Mỹ - Nhật - Hàn vốn được kỳ vọng giúp sưởi ấm dần mối quan hệ băng giá giữa Nhật Bản và Hàn Quốc. Những tranh cãi mới nhất này có thể đẩy mối quan hệ Nhật - Hàn trở lại vạch xuất phát và càng khiến con đường hàn gắn thêm dài.
Ngày 4-4 vừa qua, Nhật Bản đã công bố Sách Xanh Ngoại giao 2014, trong đó khẳng định chủ quyền lãnh hải đối với các quần đảo tranh chấp trên biển Hoa Đông mà nước này gọi là Xen-ca-cư, còn Trung Quốc gọi là Điếu Ngư và quần đảo mà Hàn Quốc gọi là Đốc-đô, còn Nhật Bản gọi là Ta-kê-si-ma.
Hãng tin Kyodo của Nhật Bản đưa tin Sách Xanh nhấn mạnh tầm quan trọng trong công tác cải thiện quan hệ giữa Nhật Bản với Trung Quốc. Tuy nhiên, Tô-ki-ô chỉ trích Trung Quốc “đi ngược lại với luật pháp quốc tế và trật tự hiện nay" khi "đơn phương thay đổi nguyên trạng bằng vũ lực ở biển Hoa Đông và Biển Đông". Sách Xanh nêu rõ những hành động đó bao gồm cả tuyên bố đơn phương của Bắc Kinh hồi tháng 11-2013 về Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) trên một số khu vực ở biển Hoa Đông, bao gồm cả quần đảo Xen-ca-cư/Điếu Ngư và việc tàu tuần tra Trung Quốc thường xuyên xâm nhập vào vùng biển của Nhật Bản xung quanh quần đảo này. Sách Xanh nhấn mạnh: "Nhật Bản sẽ duy trì lập trường vững chắc và bình tĩnh đối với Trung Quốc với quyết tâm Tô-ki-ô sẽ bảo vệ vững chắc lãnh thổ, lãnh hải và không phận của mình".
Sách Xanh của Bộ Ngoại giao Nhật Bản còn khẳng định chủ quyền của Tô-ki-ô đối với quần đảo tranh chấp Đốc-đô/Ta-kê-si-ma giữa Nhật Bản và Hàn Quốc. Sách Xanh nhấn mạnh, Nhật Bản sẽ kiên trì nỗ lực ngoại giao để giải quyết hòa bình vấn đề Đốc-đô/Ta-kê-si-ma.
Ngoài ra, Sách Xanh Ngoại giao 2014 của Nhật Bản còn xác định chương trình phát triển hạt nhân và tên lửa của CHDCND Triều Tiên là "rủi ro an ninh lớn nhất cho Nhật Bản và Đông Á", đặc biệt, sau khi Bình Nhưỡng phóng thử hai tên lửa đạn đạo tầm ngắn và đe dọa thử hạt nhân lần thứ 4 mới đây. Sách Xanh ghi nhận Nhật Bản sẽ phối hợp với cộng đồng quốc tế để giải quyết vấn đề công dân Nhật Bản bị bắt cóc ở Triều Tiên trong những năm 1970.
Cùng thời điểm Sách Xanh Ngoại giao được công bố, Bộ Giáo dục Nhật Bản cho biết sẽ đưa vấn đề tranh chấp lãnh thổ giữa Nhật Bản với Hàn Quốc và Trung Quốc vào chương trình giáo khoa cho học sinh lớp 5 và lớp 6 trong niên khóa tới, bắt đầu từ tháng 4-2015, nhằm "giúp các em học sinh hiểu về vùng lãnh thổ của đất nước".
Ngay lập tức, những động thái mới của Nhật Bản đã vấp phải chỉ trích mạnh mẽ từ phía Hàn Quốc và Trung Quốc. Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho rằng, Sách Xanh Ngoại giao 2014 của Nhật Bản chỉ trích Trung Quốc trong vấn đề quần đảo Xen-ca-cư/Điếu Ngư là "phớt lờ sự thật, cố tình bôi nhọ thanh danh Trung Quốc và chỉ trích Trung Quốc một cách phi lý".
Trong khi đó, Bộ Ngoại giao Hàn Quốc ngay trong ngày 4-4 đã triệu Đại sứ Nhật Bản tại Thủ đô Xơ-un, ông Cô-rô Bê-sô, đến để phản đối động thái mới của Tô-ki-ô mà Xơ-un cho là nhằm thúc đẩy việc nhận chủ quyền đối với quần đảo tranh chấp giữa hai nước. Bộ Ngoại giao Hàn Quốc trước đó cũng đã ra tuyên bố bày tỏ "rất tiếc" về việc Nhật Bản công bố Sách Xanh Ngoại giao 2014, trong đó xác định chủ quyền của Nhật Bản đối với quần đảo tranh chấp hiện do Xơ-un quản lý và gọi là Đốc-đô, còn Tô-ki-ô gọi là Ta-kê-si-ma. Bộ Ngoại giao Hàn Quốc khẳng định, quần đảo này "là một phần lãnh thổ không thể tách rời" của Hàn Quốc và động thái trên của Tô-ki-ô sẽ "gây tổn hại nghiêm trọng quan hệ giữa Hàn Quốc và Nhật Bản, cũng như hòa bình và ổn định ở Đông Bắc Á".
Bộ Ngoại giao Hàn Quốc cũng yêu cầu Nhật Bản từ bỏ kế hoạch sửa đổi nội dung sách giáo khoa liên quan đến quần đảo tranh chấp. Bộ Ngoại giao Hàn Quốc cho rằng, động thái này của Chính phủ Nhật Bản làm "gia tăng mức độ khiêu khích", đồng thời cảnh báo "con đường hàn gắn quan hệ sẽ xa hơn" nếu Chính phủ Nhật Bản tiếp tục có những động thái như vậy.
Những tranh cãi này giữa Nhật Bản và Hàn Quốc không mới, bởi mối bất đồng về lịch sử và chủ quyền lãnh thổ giữa hai bên đã trở thành "thâm căn cố đế" và thỉnh thoảng lại bùng phát, song những động thái mới nhất này được xem như "gáo nước lạnh" dội vào nỗ lực của Mỹ nhằm hàn gắn mối quan hệ giữa hai nước.
Mối quan hệ căng thẳng vốn rơi xuống mức thấp nhất trong nhiều năm qua giữa Nhật Bản và Hàn Quốc, hai đồng minh quan trọng của Mỹ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, được xem là "mối bận tâm lớn" của Oa-sinh-tơn trong chính sách "xoay trục sang châu Á". Hai nước này đều là đồng minh chiến lược truyền thống, thân cận và tin cậy của Mỹ, là những mắt xích vô cùng quan trọng trong chiến lược của Mỹ ở khu vực châu Á. Vì thế, sự lạnh nhạt trong quan hệ giữa Nhật Bản và Hàn Quốc không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ đồng minh giữa ba nước Mỹ - Nhật - Hàn, mà còn tác động tiêu cực tới chiến lược ngoại giao "xoay trục sang châu Á" mà Mỹ đang theo đuổi. Hàn gắn quan hệ Nhật - Hàn có ý nghĩa quan trọng cho các lợi ích chiến lược của Mỹ không chỉ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, mà còn trên bình diện toàn cầu trong bối cảnh căng thẳng Mỹ - Nga sau sự kiện Crưm chưa hạ nhiệt.
Vì vậy, việc hai nhà lãnh đạo Nhật Bản và Hàn Quốc cùng với Mỹ gặp nhau bên lề Hội nghị thượng đỉnh an ninh hạt nhân tại Hà Lan cuối tháng 3-2014 được xem là một đột phá ngoại giao của Mỹ, giúp làm giảm bớt căng thẳng giữa hai nước láng giềng ở Đông Bắc Á này. Đây là cuộc gặp lần đầu tiên kể từ khi hai nhà lãnh đạo Nhật Bản là Thủ tướng Sin-dô A-bê và lãnh đạo Hàn Quốc là Tổng thống Pắc Cưn Hê lên nắm quyền từ hơn một năm trước. Kể từ khi nhậm chức tháng 2-2013, Tổng thống Pắc Cưn Hê luôn từ chối tiến hành cuộc gặp thượng đỉnh với Thủ tướng Sin-dô A-bê, đồng thời chỉ trích quan điểm cũng như thái độ của Tô-ki-ô đối với quá khứ chiến tranh.
Các nhà phân tích cho rằng, tuy cuộc gặp này chưa thể đủ để làm xoay chuyển chiều hướng diễn biến quan hệ song phương Nhật - Hàn trong một thời gian dài căng thẳng vừa qua, nhưng nó vẫn mang ý nghĩa quan trọng, bởi nó cho thấy chủ ý muốn cùng nhau khắc phục bất đồng và trắc trở, muốn khởi động quá trình làm bớt băng giá trong quan hệ Nhật - Hàn. Nó đã cho thấy thái độ thiện chí và quyết tâm cải thiện quan hệ giữa hai nước, thậm chí sau đó hai bên còn đang tính đến tổ chức một cuộc gặp thượng đỉnh song phương giữa hai nhà lãnh đạo Nhật - Hàn. Tuy nhiên, trước những diễn biến căng thẳng mới nói trên thì hiện vẫn còn quá sớm để có thể nghĩ đến một cuộc gặp thượng đỉnh song phương hàn gắn quan hệ giữa hai bên.
 |
| Tổng thống Mỹ Ba-rắc Ô-ba-ma (giữa) tổ chức cuộc gặp 3 bên với Tổng thống Hàn Quốc (trái) và Thủ tướng Nhật Bản (phải) sau Hội nghị thượng đỉnh an ninh hạt nhân ở La Hay, Hà Lan, hôm 25-3-2014. Ảnh: Reuters |
Hãng tin Kyodo của Nhật Bản đưa tin Sách Xanh nhấn mạnh tầm quan trọng trong công tác cải thiện quan hệ giữa Nhật Bản với Trung Quốc. Tuy nhiên, Tô-ki-ô chỉ trích Trung Quốc “đi ngược lại với luật pháp quốc tế và trật tự hiện nay" khi "đơn phương thay đổi nguyên trạng bằng vũ lực ở biển Hoa Đông và Biển Đông". Sách Xanh nêu rõ những hành động đó bao gồm cả tuyên bố đơn phương của Bắc Kinh hồi tháng 11-2013 về Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) trên một số khu vực ở biển Hoa Đông, bao gồm cả quần đảo Xen-ca-cư/Điếu Ngư và việc tàu tuần tra Trung Quốc thường xuyên xâm nhập vào vùng biển của Nhật Bản xung quanh quần đảo này. Sách Xanh nhấn mạnh: "Nhật Bản sẽ duy trì lập trường vững chắc và bình tĩnh đối với Trung Quốc với quyết tâm Tô-ki-ô sẽ bảo vệ vững chắc lãnh thổ, lãnh hải và không phận của mình".
Sách Xanh của Bộ Ngoại giao Nhật Bản còn khẳng định chủ quyền của Tô-ki-ô đối với quần đảo tranh chấp Đốc-đô/Ta-kê-si-ma giữa Nhật Bản và Hàn Quốc. Sách Xanh nhấn mạnh, Nhật Bản sẽ kiên trì nỗ lực ngoại giao để giải quyết hòa bình vấn đề Đốc-đô/Ta-kê-si-ma.
Ngoài ra, Sách Xanh Ngoại giao 2014 của Nhật Bản còn xác định chương trình phát triển hạt nhân và tên lửa của CHDCND Triều Tiên là "rủi ro an ninh lớn nhất cho Nhật Bản và Đông Á", đặc biệt, sau khi Bình Nhưỡng phóng thử hai tên lửa đạn đạo tầm ngắn và đe dọa thử hạt nhân lần thứ 4 mới đây. Sách Xanh ghi nhận Nhật Bản sẽ phối hợp với cộng đồng quốc tế để giải quyết vấn đề công dân Nhật Bản bị bắt cóc ở Triều Tiên trong những năm 1970.
Cùng thời điểm Sách Xanh Ngoại giao được công bố, Bộ Giáo dục Nhật Bản cho biết sẽ đưa vấn đề tranh chấp lãnh thổ giữa Nhật Bản với Hàn Quốc và Trung Quốc vào chương trình giáo khoa cho học sinh lớp 5 và lớp 6 trong niên khóa tới, bắt đầu từ tháng 4-2015, nhằm "giúp các em học sinh hiểu về vùng lãnh thổ của đất nước".
Ngay lập tức, những động thái mới của Nhật Bản đã vấp phải chỉ trích mạnh mẽ từ phía Hàn Quốc và Trung Quốc. Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho rằng, Sách Xanh Ngoại giao 2014 của Nhật Bản chỉ trích Trung Quốc trong vấn đề quần đảo Xen-ca-cư/Điếu Ngư là "phớt lờ sự thật, cố tình bôi nhọ thanh danh Trung Quốc và chỉ trích Trung Quốc một cách phi lý".
Trong khi đó, Bộ Ngoại giao Hàn Quốc ngay trong ngày 4-4 đã triệu Đại sứ Nhật Bản tại Thủ đô Xơ-un, ông Cô-rô Bê-sô, đến để phản đối động thái mới của Tô-ki-ô mà Xơ-un cho là nhằm thúc đẩy việc nhận chủ quyền đối với quần đảo tranh chấp giữa hai nước. Bộ Ngoại giao Hàn Quốc trước đó cũng đã ra tuyên bố bày tỏ "rất tiếc" về việc Nhật Bản công bố Sách Xanh Ngoại giao 2014, trong đó xác định chủ quyền của Nhật Bản đối với quần đảo tranh chấp hiện do Xơ-un quản lý và gọi là Đốc-đô, còn Tô-ki-ô gọi là Ta-kê-si-ma. Bộ Ngoại giao Hàn Quốc khẳng định, quần đảo này "là một phần lãnh thổ không thể tách rời" của Hàn Quốc và động thái trên của Tô-ki-ô sẽ "gây tổn hại nghiêm trọng quan hệ giữa Hàn Quốc và Nhật Bản, cũng như hòa bình và ổn định ở Đông Bắc Á".
Bộ Ngoại giao Hàn Quốc cũng yêu cầu Nhật Bản từ bỏ kế hoạch sửa đổi nội dung sách giáo khoa liên quan đến quần đảo tranh chấp. Bộ Ngoại giao Hàn Quốc cho rằng, động thái này của Chính phủ Nhật Bản làm "gia tăng mức độ khiêu khích", đồng thời cảnh báo "con đường hàn gắn quan hệ sẽ xa hơn" nếu Chính phủ Nhật Bản tiếp tục có những động thái như vậy.
Những tranh cãi này giữa Nhật Bản và Hàn Quốc không mới, bởi mối bất đồng về lịch sử và chủ quyền lãnh thổ giữa hai bên đã trở thành "thâm căn cố đế" và thỉnh thoảng lại bùng phát, song những động thái mới nhất này được xem như "gáo nước lạnh" dội vào nỗ lực của Mỹ nhằm hàn gắn mối quan hệ giữa hai nước.
 |
| Quần đảo tranh chấp Đốc-đô/Ta-kê-si-ma giữa Hàn Quốc và Nhật Bản. Ảnh: Kyodo |
Mối quan hệ căng thẳng vốn rơi xuống mức thấp nhất trong nhiều năm qua giữa Nhật Bản và Hàn Quốc, hai đồng minh quan trọng của Mỹ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, được xem là "mối bận tâm lớn" của Oa-sinh-tơn trong chính sách "xoay trục sang châu Á". Hai nước này đều là đồng minh chiến lược truyền thống, thân cận và tin cậy của Mỹ, là những mắt xích vô cùng quan trọng trong chiến lược của Mỹ ở khu vực châu Á. Vì thế, sự lạnh nhạt trong quan hệ giữa Nhật Bản và Hàn Quốc không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ đồng minh giữa ba nước Mỹ - Nhật - Hàn, mà còn tác động tiêu cực tới chiến lược ngoại giao "xoay trục sang châu Á" mà Mỹ đang theo đuổi. Hàn gắn quan hệ Nhật - Hàn có ý nghĩa quan trọng cho các lợi ích chiến lược của Mỹ không chỉ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, mà còn trên bình diện toàn cầu trong bối cảnh căng thẳng Mỹ - Nga sau sự kiện Crưm chưa hạ nhiệt.
Vì vậy, việc hai nhà lãnh đạo Nhật Bản và Hàn Quốc cùng với Mỹ gặp nhau bên lề Hội nghị thượng đỉnh an ninh hạt nhân tại Hà Lan cuối tháng 3-2014 được xem là một đột phá ngoại giao của Mỹ, giúp làm giảm bớt căng thẳng giữa hai nước láng giềng ở Đông Bắc Á này. Đây là cuộc gặp lần đầu tiên kể từ khi hai nhà lãnh đạo Nhật Bản là Thủ tướng Sin-dô A-bê và lãnh đạo Hàn Quốc là Tổng thống Pắc Cưn Hê lên nắm quyền từ hơn một năm trước. Kể từ khi nhậm chức tháng 2-2013, Tổng thống Pắc Cưn Hê luôn từ chối tiến hành cuộc gặp thượng đỉnh với Thủ tướng Sin-dô A-bê, đồng thời chỉ trích quan điểm cũng như thái độ của Tô-ki-ô đối với quá khứ chiến tranh.
Các nhà phân tích cho rằng, tuy cuộc gặp này chưa thể đủ để làm xoay chuyển chiều hướng diễn biến quan hệ song phương Nhật - Hàn trong một thời gian dài căng thẳng vừa qua, nhưng nó vẫn mang ý nghĩa quan trọng, bởi nó cho thấy chủ ý muốn cùng nhau khắc phục bất đồng và trắc trở, muốn khởi động quá trình làm bớt băng giá trong quan hệ Nhật - Hàn. Nó đã cho thấy thái độ thiện chí và quyết tâm cải thiện quan hệ giữa hai nước, thậm chí sau đó hai bên còn đang tính đến tổ chức một cuộc gặp thượng đỉnh song phương giữa hai nhà lãnh đạo Nhật - Hàn. Tuy nhiên, trước những diễn biến căng thẳng mới nói trên thì hiện vẫn còn quá sớm để có thể nghĩ đến một cuộc gặp thượng đỉnh song phương hàn gắn quan hệ giữa hai bên.
