Khu di tích đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh tại Cù Lao Phố, Biên Hòa, Đồng Nai. Ảnh: internet

Cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, vùng đất Đồng Nai-Gia Định về cơ bản là một vùng hoang vắng. Cư trú ở đây là các dân tộc thiểu số như: Stiêng, Mạ, Chơro, Kơho, M’nông... Bên cạnh đó còn có một bộ phận cư dân Khmer sống rải rác trên các giồng đất cao. Do sự can thiệp của Xiêm nên triều đình Chân Lạp bị chia rẽ và quốc gia này bước vào thời kỳ suy vong không đủ sức quản lý vùng đất phía Tây.

Trong bối cảnh đó, vùng đồng bằng phương Nam như được hồi sinh bởi những cư dân Việt di cư tới vỡ đất, dựng nhà. Cuối thế kỷ XVI, những lưu dân từ vùng Thuận Quảng tiến hành những bước đầu tiên trong công cuộc khai hoang, lập làng ở vùng Mô Xoài (Bà Rịa), Đồng Nai. Cho đến nửa cuối thế kỷ XVII, hoạt động chuyển cư tới vùng đất này đã trở thành một “làn sóng mạnh mẽ”. Từ một vùng đất rộng bao la dưới sự cai quản lỏng lẻo của chính quyền Chân Lạp, với bàn tay của những lưu dân người Việt, vùng đồng bằng phương Nam được “tái khai phá, tái định cư” trở nên trù phú, đầy sức sống.

Năm 1620, vua Chân Lạp là Chey Chetta II xin cưới con gái chúa Nguyễn Phúc Nguyên là Ngọc Vạn. Được chúa Sãi đồng ý, mối quan hệ thông gia được xác lập. Vua Chey Chetta II phong Ngọc Vạn làm hoàng hậu Somdach. Từ đó, Chân Lạp có được sự giúp đỡ về quân sự của chính quyền Đàng Trong chống lại sức ép từ Xiêm La. Ngược lại, dưới sự “bảo trợ” của hoàng hậu Somdach, nhiều người Việt được đảm trách những chức vụ quan trọng trong triều đình Chân Lạp cùng với nhiều người khác được lập hãng xưởng và buôn bán gần kinh đô Oudong. Năm 1623, với sự can thiệp của bà, vua Chey Chetta II đồng ý cho chúa Nguyễn lập một đồn thuế tại Prey Kôr (tức Sài Gòn).

Khi cuộc chiến tranh với Đàng Ngoài kết thúc (năm 1672), chúa Nguyễn tích cực đẩy mạnh quá trình mở rộng lãnh thổ theo hướng Nam. Không chỉ khuyến khích dân ta, chúa Nguyễn còn tận dụng lực lượng người nước ngoài. Đại Nam thực lục tiền biên có ghi sự kiện Kỷ Mùi năm thứ 31 (năm 1679), tướng cũ nhà Minh là Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên đem hơn 3.000 quân và hơn 50 chiến thuyền đến cửa biển Tư Dung và Đà Nẵng xin thần phục. Chúa Nguyễn đã tiếp nhận và lệnh cho đến khai khẩn vùng Đông Phố (tên cũ của Gia Định). Sách Đại Nam thực lục có ghi: “Họ vỡ đất hoang, dựng phố xá, thuyền buôn của người Thanh và các nước Tây Dương, Nhật Bản, Chà Và đi lại tấp nập”.

Những làng, ấp được thiết lập ngày một nhiều, dân cư ngày một đông nhưng tổ chức còn tự phát, chưa được quy củ. Trước tình hình đó, năm 1698, chúa Nguyễn Phúc Chu đã có một quyết định mang tính lịch sử đó là sai Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh (còn gọi là Nguyễn Hữu Kính) kinh lược đất Chân Lạp, dựng dinh Trấn Biên (tức Biên Hòa-Đồng Nai ngày nay) và dinh Phiên Trấn (tức Sài Gòn-Gia Định). Việc lập dinh trấn đã mang lại thành quả to lớn. Như Đại Nam thực lục tiền biên ghi nhận “mở rộng đất được nghìn dặm, với hơn 4 vạn hộ... Thiết lập xã, thôn, phường, ấp, phân chia giới phận, khai khẩn ruộng nương, định lệnh thuế tô dung, làm sổ đinh điền. Người Thanh đến buôn bán ở Trấn Biên được lập thành xã Thanh Hà; ở Phiên Trấn, lập thành xã Minh Hương. Từ đó, người Thanh ở lại buôn bán đều trở thành dân hộ của ta”.

Có thể nói, “làng nước đi trước” dường như là đặc điểm chung cho công cuộc khẩn hoang vùng đất Nam bộ. Sự kiện năm 1698 đã chính thức xác lập bộ máy hành chính của các chúa Nguyễn để cai quản vùng Đồng Nai-Gia Định. Năm 1698 chính thức được lấy làm năm “khai sinh” của Đồng Nai, Sài Gòn với tư cách là cương vực, là đơn vị hành chính thuộc quốc gia Đại Việt.