Ông bà tôi kể lại rằng: Cổng trời đã có từ rất xưa. Nó được sinh ra từ buổi hồng hoang mở đất. Ấy là khi có ông thần trụ trời đội đá nâng bầu trời lên cao, cao mãi.

Đứng từ trên cao, nơi mây ngàn gió núi mới thấy được cái  hùng vĩ: Bên phải là vách đá, xa xa phía trái là thung lũng. Vách đá cao cao, sừng sững dăng thành, phía  chân là con đường đá. Con đường đá xiên qua cổng trời, loanh quanh phía chân cổng trời. Con đường với cổng trời thủy chung son sắt trụ vững cùng thời gian, gắn bó với cuộc sống lam lũ của đồng bào dân tộc vùng cao.

Từ trên đỉnh, phóng tầm mắt ra xa, cả một vùng trời đất cao nguyên hùng vĩ, đẹp đến mê hồn. Này ruộng bậc thang, kia cây chè cổ thụ, con đường vắt ngang bụng núi, Dòng suối từ trong bụng núi chui ra, cánh rừng thông đại ngàn vi vu gió lộng, mênh mang… đem đến cho con người cảm giác hào sảng, khoan khoái đến lạ kỳ. Xa xa, những mái nhà ẩn hiện trong sương, trong nắng dưới những triền đồi rực rỡ hoa mận, hoa mơ đã tạo ra bức tranh cao nguyên tuyệt mỹ.

Bức tranh ấy có mảng sáng của hoa mận, hoa mơ, của cung ruộng bậc thang đầy nước cong cong như lưỡi liềm. Từng viền xanh bậc thang với gam độ khác nhau gom góp mảng sáng tối càng tô điểm cho bức tranh cao nguyên thêm đẹp. Dưới chân núi, từ trong bụng núi, nơi có con suối chảy qua, hàng tre, hàng vàu xanh mướt. Màu của lá, của cành đã tô đậm, điểm xuyết cho bức tranh quê. Cả thung lũng lọt trong tầm nhìn. Cỏ cây, hoa lá, cung ruộng bậc thang nuôi dưỡng trong ta niềm lạc quan và niềm mơ ước về một ngày mai.

Cổng trời là nơi tụ hội các ngả đường. Những buồn vui, sướng khổ cũng được chia sẻ tại nơi này. Tất cả con đường quy tụ về đây, nơi cổng trời đầy gió để mà hát điệu dân ca, để mà hút điếu thuốc lào, mà giãi bày tâm sự. Tất cả đã mang lại nét đẹp thuần phác của đồng bào dân tộc vùng cao nguyên trắng.

Mùa xuân, đứng trên cao cổng trời mà quay ống kính về thung lũng, cả thị trấn đồng bằng đầy sắc hoa. Nước về cung ruộng bậc thang trông xa như chiếc gương soi. Chiếc gương cong cong, ôm ấp lấy bản làng trong sương, trong nắng. Trời lập đông, cổng trời mù mịt sương. Sương bay ra từ vách đá, sương lửng lơ trên đầu, sương đậu trên cành cây, lá cỏ. Nhìn sang bên phải, cả thung lũng như một dòng sông sương bồng bềnh trôi. Hình như có tiếng cười trong sương. Huyền ảo và mơ màng, vài ba thiếu nữ đang xuống chợ, tay ô, vai lù cở, cứ thế, cứ thế vừa đi vừa trò chuyện.

Chiều chợ chủ nhật, ngựa men theo triền đồi, vách đá. Vừa lên tới đỉnh dốc, nơi cổng trời, họ ngả người trên bãi cỏ ven đường cho cơ bắp thư thái. Chợt, từ trên cao, có tiếng chim luồn qua bụi ràng ràng. Tiếng chim ngô nghe rõ lắm, âm thanh rớt xuống vách đá. Trẻ con tìm trong bụi rậm con chim, chùm đùm đũm, những ông bố cười cười nói nói những câu chuyện không đầu không cuối bên tảng đá, về mùa màng, về cái lý cúng rừng. Đâu đây, làn điệu dân ca lại vang lên xen lẫn tiếng cười. Chị em ngồi lẳng lặng trên phiến đá, thả hồn vào non nước hữu tình. Họ mở trong địu, trong khăn vuông ra xem cái bút, quyển vở, nắm bỏng vừa đi chợ mua về.

Ông tôi kể lại rằng: Ngày trước, cổng trời chỉ có một con đường mòn xuyên qua, người dân cứ đến chủ nhật là đi chợ và không ai bảo ai, khi đi chợ về đều nghỉ tại cổng trời rồi mới đi tiếp. Bà tôi cũng mê say câu dân ca ông tôi đối đáp ở cổng trời vào một chủ nhật nọ đã xưa lắm và thế là thành duyên.

Cổng trời được mở rộng từ khi con đường được đưa vào quy hoạch. Đây là con đường liên tỉnh đã được phê duyệt cấp Trung ương. Mặt đường rộng và thoáng, vách đá cao dần, cũng từ đó, từng đoàn xe qua lại. Tối đến, cổng trời được quét ánh đèn pha sáng trưng. Tang tảng sáng, còi xe toe toe. Thứ âm thanh ấy đâm xuyên qua màn sương, dội vào vách đá chênh vênh.

Mùa hè, cổng trời vui lây. Nhân dân ba thôn đem sản vật địa phương để bán. Những bí bao tử, dưa chuột,  rau cải mèo, đậu Hà Lan… tất tật đổ dồn về đây. Từng  mái lều, cái cao, cái thấp, căng bạt, cái lợp tạm bằng tàu lá cây móc, lá chuối. Cứ thế mà dựng tạm bên đường, dựa vào tảng đá lớn che mưa, che nắng. Hàng được trải ra bạt xanh. Xe qua: Chào. Xe lại: Chào. Bạn đi xe máy đến nơi này, dù chỉ một lần sẽ nhớ mãi.

Cái không khí chộn rộn được mua hàng, được nói hết lòng mình, được trả giá, được uống nước miễn phí… còn gì vui thú bằng. Ở đây là ngã năm của con đường mòn. Ở đây là ranh giới của ba thôn bản. Trên bản đồ quy hoạch cấp xã, cổng trời đã trở thành dấu chấm. Dấu chấm đó phân chia ranh giới. Dấu chấm đó hội tụ mọi niềm vui.

Ở đây, giọt nắng hoàn toàn khác với cái nắng vùng đồng bằng hay thung lũng kia. Nó dìu dịu, man mác, theo gió, theo mây về, nhiệt độ cũng chênh dễ đến năm độ có dư so với vùng thị trấn. Cả không gian cổng trời cũng mang trong mình những chỉ số hoàn toàn khác với vùng thị trấn, hay chợ của phố huyện vùng cao. Có thể đúc kết: Dưới kia nắng, trên này râm. Dưới kia có gió, trên này lặng im. Ở đây, khí hậu như xoa trên má ta cái khăn mát của một nhà hàng, rắc trên tay chân ta cái  hơi lạnh của gió tự nhiên.

Điểm khác biệt chỉ có cổng trời là mù đến nhanh và cũng tan đi rất nhanh. Dưới kia, người ta trồng hoa vào chậu, cho dù chậu to hay nhỏ đều vậy. Cổng trời cũng có hoa, có lá. Từng nhành hoa không tên và hoa phong lan lửng lơ treo trên vách đá. Vách đá nhằng nhịt, lửng lơ những dây của cây đa, cây si đang buông xuống. Dây rải mành mành lên trên vách đá, tạo nên cảnh quan đầy chất thơ. Có tiếng chim đâu đây, quanh quất. Những cây hoa được chui ra từ đá.

Tôi dựa vào cổng trời như dựa vào ngực người ông. Ngẩng mặt, cổng trời cao chót vót. Cả không gian lồng lộng gió ngàn và những nghĩ suy cũng được tiếp sức một nguồn năng lượng mới. Nguồn năng lượng ấy là cảm giác mát mẻ hay là sự lung linh, dìu dịu của ánh nắng mặt trời, tất cả là sự bừng tỉnh, kích thích các giác quan. 

Tôi luôn giữ kỷ niệm tại cổng trời là những buổi tôi đi học vào mùa đông. Chúng tôi được chui ra từ màn sương, màu khói bay từ phía cổng trời. Màu khói, màu sương đã vẽ chúng tôi từ phía cổng trời. Nhưng nhớ nhất với đám trẻ con chúng tôi là những ngày hè đi bẫy chim trên đỉnh đèo hút gió. Một chú chim Ngô được nhốt trong lồng, có hai lớp, lớp trong cùng là chim mồi, còn lớp ngoài là cái bẫy. Bẫy được vót nhẵn thanh chốt, lợi dụng sức căng của dây, chỉ cần nằng nặng phía đầu là bật bưng. Chiếc cửa sổ đóng sập. Chú chim ngơ ngác tìm đường chui ra, nhưng đã muộn rồi?

Tôi đắm chìm trong nhiều kỷ niệm với cung bậc khác nhau. Nó lửng lơ như ở trên đầu, nhưng cũng có lúc nó lẩn sâu trong giấc mơ bé bỏng. Cổng trời là tuổi thơ của tôi, là nhịp sống quê vùng cao. Những phiến đá xếp bên cạnh đường ở đó chứa những gì? Nó như quyển sách lưu giữ trong tôi những kỷ niệm khi về trường.

Với tôi, cổng trời là bầu trời riêng, rất riêng. Từng tiếng chim rơi nghiêng từ vách đá hay khánh nhạc leng keng gieo trên con đường… tất cả đã gieo trong tôi một sức sống, nhịp sống. Tất cả đã là dòng ánh sáng, dòng âm thanh đi suốt trong tôi trong những chặng đường. Tôi đem giọt  nắng cổng trời vào giấc ngủ như lưu giữ trong mình một ngọn lửa.

Cổng trời sẽ không bao giờ khép lại những trang cuối mà luôn luôn mở. Gió đại ngàn thổi hất lên mơn man đến từng chân tóc. Gió cao nguyên đã mở ra trang sách từ phía cổng trời. Trang sách bằng đá có mây mù bao phủ, có giọt sương long lanh trên cánh hoa treo trên vách đá, có tiếng chim từ trên cao rớt xuống… Ở đó có bao nhiêu những câu chuyện cổ tích đời thường. Ở đó có tuổi thơ của tôi và cả tình yêu của ông bà tôi cũng bắt đầu từ đó.