Trong những ngày gần đây, hiện tượng hàng trăm cây xăng xin đóng cửa hoặc tạm ngừng kinh doanh với diễn biến này ngày càng lan rộng tại một số tỉnh, thành phố như: thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, An Giang, Bình Phước, Đắk Lắk…, khiến đời sống của một bộ phận người dân bị đảo lộn.

Trước hiện tượng chưa bao giờ xảy ra trong lịch sử, khi người dân phải vất vả tìm mua xăng khắp nơi, theo Bộ Công thương, nguyên nhân chính là do từ cuối năm 2021 đến nay, các chi phí kinh doanh xăng dầu tăng mạnh, doanh nghiệp đầu mối không có đủ nguồn tài chính để nhập hàng nên chỉ chủ yếu duy trì lượng hàng đủ để cung cấp cho hệ thống phân phối của doanh nghiệp mình và duy trì lượng dự trữ tồn kho theo quy định. Ngoài ra, tình hình bão lũ vừa qua cũng ảnh hưởng một phần đến việc giao hàng của các doanh nghiệp, dẫn đến gián đoạn hoặc thiếu hụt nguồn cung cục bộ tại một số địa phương.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia tài chính chỉ ra, bản chất của tình trạng khan hiếm nguồn cung xăng dầu thời gian gần đây là do một số doanh nghiệp do dự báo sai, trót nhập lượng xăng dầu lớn để đầu cơ, nhưng qua 4 kỳ giá xăng dầu giảm liên tiếp, để tránh bị lỗ, doanh nghiệp đầu mối đã siết lại mức hoa hồng, chiết khấu cho các đại lý bán lẻ ở mức thấp, thậm chí có thời điểm bằng 0.

Các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu cũng thừa nhận, nguyên nhân càng bán càng lỗ là do nhà điều hành không tính đúng, tính đủ các khoản chi phí trong cấu thành giá cơ sở xăng dầu. Các đầu mối chỉ ưu tiên nguồn cho hệ thống của mình và tiết giảm ra bên ngoài để chờ điều chỉnh lại giá mới. Trong khi các cửa hàng bán lẻ xăng dầu phải cõng gánh nặng chi phí vận chuyển, nhân công, thuế..., trong khi chiết khấu hoa hồng thấp, không đủ bù chi phí nên buộc phải bán dè dặt để giảm lỗ.

Trong “cuộc chiến” bảo vệ lợi nhuận giữa các đại lý xăng dầu và doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu, đối tượng chịu thiệt vẫn là người tiêu dùng và xa hơn là cả nền kinh tế đất nước.

Giải pháp xử phạt các cây xăng găm hàng chờ giá chỉ giải quyết được phần ngọn của vấn đề. Bởi, các đoàn kiểm tra của Bộ Công thương mới chỉ tập trung ở hệ thống hơn 17.000 cửa hàng bán lẻ mà không thanh tra 33 doanh nghiệp đầu mối, nơi nhập khẩu lượng hàng lớn để làm rõ việc có hay không dấu hiệu thao túng thị trường.

Để giải quyết bất cập này, mới đây, liên Bộ Công thương - Tài chính đã thống nhất tiếp tục điều chỉnh lại các chi phí trong cơ cấu tính giá, như chi phí vận chuyển xăng dầu từ nhà máy về cảng và mức premium trong nước (khoản chênh lệch giá trong nước so với giá thế giới). Điều này sẽ góp phần đảm bảo phản ánh đúng mức chi phí phát sinh của doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp tăng mức chiết khấu trong hệ thống phân phối và giảm thiểu tác động tăng giá của mặt hàng này vào việc kiểm soát lạm phát.

Bộ Công thương đề nghị Ngân hàng Nhà nước chỉ đạo các ngân hàng thương mại có chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu về hạn mức tín dụng, lãi suất ưu đãi và nguồn ngoại tệ phù hợp, giúp các doanh nghiệp giảm chi phí tài chính, tăng nguồn lực để nhập khẩu xăng dầu đảm bảo cung ứng cho thị trường.

Thiết nghĩ, nhằm hoàn thiện cơ chế, ứng phó linh hoạt sát với tình hình biến động rất nhanh của thị trường xăng dầu, các bộ, ngành liên quan cần khẩn trương rà soát và sửa đổi, bổ sung quy định trong điều hành và kinh doanh xăng dầu như công thức và hướng điều hành giá (các yếu tố cấu thành), thời điểm điều hành, thời gian điều chỉnh premium...

Một cơ chế xác định khung chi phí hợp lý trong hệ thống cung ứng xăng dầu là cần thiết để vừa ngăn chặn tình trạng trục lợi, giảm được các chi phí trung gian để bảo đảm nguồn cung xăng dầu, bảo đảm hài hòa lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Hoàng Lâm