Đảo Lý Sơn có nhiều lò làm bánh ít lá gai. Tại lò bánh của bà Phạm Thị Phường ở thôn An Vĩnh thuộc huyện đảo Lý Sơn, chị em tập trung đến gói bánh ít để kịp cung cấp cho các gia đình mang về cúng đầu năm. Lá gai trồng trên đảo Lý Sơn thu hoạch quanh năm cũng không đủ cung cấp cho các lò bánh ít của đảo.

Đôi tay thoăn thoắt gói bánh, bà Phường cho biết: Mỗi ngày làm cỡ 1.000 bánh. Làm cả ngày lẫn đêm nhưng vẫn không đủ cung cấp cho bà con trên đảo. Đó là chưa kể bà con trong đất liền đặt bánh mang vào Nam làm quà; bà con Việt kiều về nước cũng đặt mua mỗi người vài trăm bánh mang qua xứ sở bên đó để có chút hương đồng gió nội.

Và những khách hàng quen thuộc mấy chục năm nay, đó là tàu cá của ngư dân xuất bến mở cửa biển đầu năm.

Khi ra khơi, những con tàu công suất lớn thì nhằm thẳng hướng quần đảo Trường Sa, những con tàu nhỏ thì hướng về quần đảo Hoàng Sa. Trên tàu mang theo một chút hương hoa của ngày xuân trong đất liền. Bánh ít trên tàu là món không thể thiếu.

Bánh ít ở đảo có khác chi bánh ít trong đất liền? Nhiều người khẳng định, bánh ít lá gai trên đảo Lý Sơn là đặc sản có hương vị riêng, không nơi nào có thể sánh bằng. Điều khác biệt do những cây lá gai mọc trên đảo, quanh năm tắm mình trong gió biển. Và cũng có thể do cây lá gai được trồng trên các triền cát trắng xóa phủ trên những tảng nham thạch của núi lửa đã nguội lạnh cách đây hàng triệu năm.

Phương thức làm bánh ít lá gai ở trên đảo suốt nhiều thế kỷ qua vẫn không thay đổi. Đó là phải huy động trai tráng có sức khỏe tốt, giã lá gai cật lực. Hai người thay phiên nhau giã từ sáng đến chiều mới được một mẻ bánh. Trong khi đó, những người dân nơi khác mang lá gai trộn gạo nếp đi xay. “Bánh ít muốn ngon thì chỉ giã bằng tay. Một số lò làm bánh đã mua cối xay điện về chạy máy xài, nhưng chất lượng bánh không ngon nên phải quay trở lại giã bánh bằng tay” - Một chị làm bánh cho biết.

Thì ra là vậy, bánh ít trên đảo được chế biến tốn khá nhiều công sức. Từ thời xa xưa đến nay, bánh ít lá gai trên đảo vẫn mộc mạc hương vị đồng quê, vẫn đi kèm với câu chuyện theo tàu nhổ neo ra Hoàng Sa cúng các cụ một thời đi mở cõi trên Biển Đông.

Lương thảo trên biển cả

Một ngư dân cho hay: “Ông bà mình kể lại là cả trăm năm trước, mấy ông đi lính Hoàng Sa mang theo bánh ít trên thuyền, thành thử bây giờ mở cửa biển đầu năm mới, ra đó cúng tế ông bà cũng bằng bánh ít”.

Chiều 30 Tết, những con tàu được rửa sạch sẽ, cắm hương hoa xong xuôi, vị thuyền trưởng bắt đầu đặt một con gà lên sàn tàu, hướng về phía mũi tàu khấn vái. Cuộc đời ra khơi, đối mặt với sóng gió nên thuyền trưởng luôn cầu mong cho con tàu vượt ngàn hải lý, đi về bình an, cá tôm chở nặng, sóng dữ hạ ngọn. Nếu ra Hoàng Sa thì cũng cúng trước rồi mới đánh lưới sau. Khi cúng, báo cáo với tiên linh, ông bà Hoàng Sa rằng, anh em đã có mặt, mong các ông phù hộ, độ trì cho con cháu làm ăn thuận thọ.

Đến hỏi nhiều cụ già nhất trong làng về chuyện những chiến binh Hoàng Sa ngày đó ra khơi mang theo lương thực ăn 6 tháng, các cụ cho biết: “Hồi ý (đó) làm gì có lương khô như bây giờ. Ra Hoàng Sa, ông bà mình phải mang theo bánh ít. Bởi vì cái thứ bánh ít nếu làm thiệt kỹ thì để đến 2 tháng vẫn không bị thiu mốc gì hết. Lệnh triều đình là đi 6 tháng ra Cát Vàng mới về”. Còn nhớ, trong những lần tổ chức lễ khao lề thế lính Hoàng Sa, tại cầu cảng đón khách, một người phụ nữ luôn miệng mời chào khách mua bánh ít. Bên cạnh chị là một thúng bánh ít tỏa hương thơm phức. “Ông bà mình đi Hoàng Sa mang theo bánh này, mấy chú ra dự lễ thì mua bánh để nhớ ông bà thời đó đi”. Chị còn gợi sự tò mò qua câu thơ dí dỏm về bánh ít: “Muốn ăn bánh ít lá gai, lấy chồng ở đảo cho dài đường đi”. Nhiều người tò mò khi nghe câu thơ là lạ. Bánh ít này nó có gì độc đáo mà chị em phải theo chàng ra đảo? Chị cười nghiêng ngả và đề nghị mọi người cứ mua thử, ăn thử rồi sẽ có ngày phải quay trở lại đảo Lý Sơn lần nữa cho mà coi.

Ngày Tết, người dân đảo Lý Sơn cúng từ 30 đến mùng 4 Tết. Theo tục lệ, sáng cúng cơm, chiều cúng bánh. Mỗi gia đình ít nhất phải mua 200 bánh ít để cúng tổ tiên, ông bà, cúng cụ Hoàng Sa trong ngày đầu năm. Sau Tết, mỗi con tàu mang bánh ra khơi. Tại quần đảo Hoàng Sa, các ngư dân lên đảo Bạch Quy thắp nén hương, đốt giấy tiền, khấn vái các cụ. Một ngư dân khẳng định: “Cả trăm năm rồi nhưng mấy ông Hoàng Sa hồi đó vẫn hiển linh. Mình có lòng thành khấn vái thì thế nào cũng được phù hộ”.

“Cúng cụ” ở Hoàng Sa

Đảo Ông Già thuộc quần đảo Hoàng Sa của Việt Nam. Phía Tây đảo Ông Già còn 2 ngôi mộ. Theo ngư dân Lý Sơn, đây chính là những ngôi mộ của các cụ trong đội lính Hoàng Sa khi xưa. Đảo này là một hòn đảo rất nhỏ. Ra biển, khi ghé ngang đảo Ông Già, các ngư dân thường mang bánh ít lên đảo và kính cẩn thắp hương tưởng nhớ. Ông Mai Phụng Lưu và nhiều ngư dân kể lại: Mộ các cụ rất linh, muốn làm ăn ở đây suôn sẻ thì phải thường xuyên cúng bái…

Cuối năm, cả làng biển Lý Sơn, nhà nào cũng chuẩn bị bánh ít để cúng ông bà, tổ tiên. Đầu năm ra thăm đảo, nhiều gia đình lại tất bật phơi lá gai trên mái hiên để chuẩn bị làm bánh xuống thuyền. Nhiều ngư dân trẻ lại kể chuyện bánh ít bằng câu thơ “muốn ăn bánh ít lá gai thì lấy chồng ở đảo”. Còn các cụ già thì kể chuyện bánh ít có liên quan đến cuộc hải trình của các cụ Hoàng Sa.

Mùng 4 Tết, ngư dân trên đảo Lý Sơn lại tưng bừng tổ chức lễ hội đua thuyền. 4 chiếc thuyền tứ linh, biểu tượng cho 4 con vật Long, Lân, Quy, Phụng. Trong đó, con Rồng được coi là biểu tượng của sự phồn thịnh, sức sống mạnh mẽ và quyền quý. Trong lễ hội, mùi hương hoa, mùi vị của bánh ít luôn thoang thoảng. Dân làng đặt bánh ít lên bàn thờ cảm tạ các vị thần linh phù hộ cho mọi người, “nông đắc tài, ngư đắc lợi, một năm bình an, mưa thuận, gió hòa”.

Đầu xuân, đảo Lý Sơn ào ạt những cơn gió nồm xuôi ra Hoàng Sa. Ngày trước, ông bà trên đảo có câu: “Tháng 2 theo gió nồm ra đi (Hoàng Sa), tháng 8 theo gió bấc nhớ mà xuôi về”. Và giờ đây, những con tàu lại tiếp tục xuôi ra quần đảo Hoàng Sa. Các ngư dân mang theo hương vị truyền thống của quê cha đất tổ để chia sẻ với những chiến binh đang nằm lại đâu đó giữa trùng khơi.