Bà Lê Thi cùng bức ảnh từ thời con gái.

Vinh dự tuổi 19

Năm nay, bà Lê Thi đã bước sang tuổi 88, tóc bạc, da mồi, việc hằng ngày có lúc nhớ, lúc quên. Thế nhưng, khi tôi hỏi về kỷ niệm trong Ngày Quốc khánh mồng 2-9-1945, thì dường như cảm xúc trong bà còn vẹn nguyên như chưa hề trải qua 69 năm kể từ ngày đó.

Bà mở tủ, cẩn trọng lấy ra những kỷ vật một thời nữ sinh bí mật tham gia hoạt động cách mạng, rồi chỉ cho tôi xem một bức ảnh đen trắng khi bà là nữ sinh trường Đồng Khánh, mặc áo dài duyên dáng, thướt tha. Sau đó, bà kể cho tôi nghe về chuyện các nữ sinh trong trường bí mật truyền tay nhau tờ báo Cứu quốc, vận động người dân quyên góp tiền, gạo gửi lên chiến khu, ủng hộ Việt Minh. Bản thân bà đã từng giấu bố, mẹ lấy gạo của nhà quyên góp, ủng hộ cách mạng.

Gia nhập Hội Thanh niên Cứu quốc, Hội Phụ nữ Cứu quốc, trong những ngày cả nước sôi sục chuẩn bị Tổng khởi nghĩa, bà được giao nhiệm vụ cùng với phụ nữ Thủ đô giấu cờ trong người, khi được lệnh thì rút cờ ra, hòa vào dòng người, biến cuộc mít tinh thân Nhật ngày 17-8-1945 thành cuộc mít tinh ủng hộ Việt Minh. Bà còn nhớ như in thời khắc cả vạn người ở nội, ngoại thành Hà Nội kéo vào quảng trường Nhà hát lớn, tay cầm cờ đỏ sao vàng, miệng hô vang ủng hộ Việt Minh. Đất trời như rung chuyển vào ngày 19-8-1945. Khi ấy, bà cùng với phụ nữ Thủ đô được lệnh tiến vào cướp Trại Bảo an binh (ở số 40 Hàng Bài, Hoàn Kiếm, Hà Nội hiện nay).

Cách mạng tháng Tám thành công, ngày mồng 2-9-1945, bà dẫn đầu đoàn phụ nữ quận Hoàn Kiếm tiến vào quảng trường Ba Đình, Hà Nội nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Khi đang làm công tác ổn định thì một đồng chí nam đi xuống, yêu cầu đoàn phụ nữ quận Hoàn Kiếm cử người lên kéo cờ. Chị em trong đoàn không ai bảo ai, đồng thanh gọi tên Lê Thi.

"Tôi vô cùng lo lắng vì đây là một nhiệm vụ thiêng liêng, trong một ngày lịch sử trọng đại của nhân dân cả nước. Trong khi đó, tôi không hề được báo tin trước hay tập duyệt gì cả, tất cả quá bất ngờ và gấp gáp. Tôi cố bình tĩnh bước lên chân cột cờ. ở đó, tôi gặp một người con gái mặc trang phục dân tộc Tày. Chúng tôi nhanh chóng phân công nhiệm vụ cho nhau, chị mặc trang phục dân tộc Tày cầm cờ, còn tôi kéo cờ. Khi bài hát "Tiến quân ca" kết thúc thì cũng là lúc lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong gió nơi đỉnh cột và chúng tôi đã hoàn thành nhiệm vụ. Khi ấy, tôi 19 tuổi", bà Lê Thi nhớ lại.

Khi nghe Bác Hồ khẳng định nền độc lập, chủ quyền trước quốc dân đồng bào và nhân dân thế giới, bà và mọi người đã khóc. Đó là những giọt nước mắt của sự sung sướng, hạnh phúc khi đất nước có được nền độc lập, tự do và đó cũng là những giọt nước mắt tưởng nhớ, tri ân những người đã ngã xuống vì bình yên Tổ quốc.

Đứng giữa biển người, bà Lê Thi như "nuốt" từng câu Bác Hồ đọc, để hôm nay, sau 69 năm, bà vẫn nhớ từng lời như sự kiện Ngày Quốc khánh mồng 2-9-1945 vừa mới xảy ra. Điều đặc biệt là sau 44 năm Ngày đất nước độc lập, tự do, hai người con gái kéo cờ trong ngày Lễ Tuyên ngôn độc lập mới biết tên, tuổi, thông tin về nhau. Bà Lê Thi cho biết, người con gái mặc trang phụ dân tộc Tày khi đó là bà Đàm Thị Loan, vợ Đại tướng Hoàng Văn Thái. Hiện, bà còn giữ rất nhiều ảnh chụp chung với bà Đàm Thị Loan nơi quảng trường Ba Đình lịch sử.

Nhớ mãi kỷ niệm về Bác Hồ

Bà Lê Thi bảo rằng, ngày mồng 2-9-1945 là lần đầu tiên bà được nhìn thấy Bác Hồ ở ngoài đời thực. Bác gần gũi, giản dị nhưng rất đỗi thanh cao. Đó là cảm nhận khi bà nhìn thấy Bác đứng trên lễ đài trong ngày mồng 2-9-1945, tại quảng trường Ba Đình, Hà Nội.

Khi Bác hỏi: "Tôi nói đồng bào nghe rõ không?", sự gần gũi, ấm áp, ân cần đó cứ ăn sâu vào trí nhớ của bà. Trong một lần tập văn nghệ ở Nhà hát lớn Hà Nội, bà và các bạn diễn đã vô cùng hạnh phúc khi được Bác vào thăm. "Chị em trong đoàn văn nghệ cứ lúng ta lúng túng, không biết nói gì, thế là tất cả đồng thanh hát "Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng". Bác cười và bảo các cháu thành thiếu nữ hết rồi, sao lại hát "Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng"?

Trước câu hỏi của Bác, chúng tôi chỉ biết cười", bà Lê Thi kể. Sau lần gặp Bác Hồ ở Nhà hát lớn, bà tình nguyện nhập ngũ tại Trung đoàn Thủ đô, tham gia kháng chiến trong Đội cảm tử quân bảo vệ Hà Nội, rồi được điều động hoạt động bí mật, vận động phụ nữ ở khu Hoàn Kiếm (Hà Nội), sau đó lần lượt ở các tỉnh Phú Thọ, Tuyên Quang...

Trong Đại hội đại biểu phụ nữ toàn quốc lần thứ nhất, tại Phú Thọ, năm 1950, bà lại có vinh dự được gặp Bác Hồ khi người đến thăm và động viên chị em tăng gia sản xuất, trở thành hậu phương vững chắc cho tiền tuyến đánh giặc. Năm 1954, khi mang thai đứa con đầu lòng, bà theo chồng về trường Công an Trung ương (nay là Học viện An ninh nhân dân) tham dự một cuộc nói chuyện của Bác Hồ với cán bộ, chiến sĩ trong trường. Bà Thi đã cố tình ngồi hàng ghế phía sau cùng để không làm ảnh hưởng tới ai, nhưng Bác Hồ đã gọi bà lên hàng ghế đầu tiên để ngồi và ân cần hỏi thăm: "Cháu mang thai có mệt lắm không?". Bà Lê Thi và mọi người ngỡ ngàng trước sự quan tâm của Bác. Bà Lê Thi bảo, bà may mắn vì có tới 4 lần được gặp Bác Hồ và được Bác quan tâm, hỏi thăm.

Ngày hòa bình lập lại, bà được cử đi học khóa đầu tiên của trường Lý luận cao cấp Nguyễn ái Quốc (nay là Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), rồi được tổ chức phân công công việc nghiên cứu và giảng dạy. Bà lần lượt giữ các chức vụ Viện trưởng Viện Triết học; Giám đốc Trung tâm Gia đình và Giới (nay là Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới, thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam); Tổng biên tập Tạp chí Khoa học về phụ nữ; Chủ tịch Quỹ Hỗ trợ bình đẳng về giới do Thụy Điển và Đan Mạch tài trợ. Bà được Nhà nước phong hàm Giáo sư năm 1991. Cho tới thời điểm này, bà đã xuất bản 15 đầu sách với nội dung nghiên cứu về gia đình và giới.

Khi đang trò chuyện với tôi thì điện thoại của bà đổ chuông. ở đầu dây bên kia là một nhà báo xin được gặp để nghe bà kể về kỷ niệm kéo cờ trong Ngày Quốc khánh mồng 2-9-1945. Ngồi trong căn nhà nhỏ ở phố Ngô Quyền, Hoàn Kiếm, Hà Nội, bà Lê Thi xúc động nói: "Ngày mồng 2-9 năm đó là một dấu son trong cuộc đời tôi". Trên các tuyến phố Hà Nội, cờ đỏ sao vàng tung bay trong gió mùa thu, các ca khúc cách mạng khiến lòng người rộn rã.