Căn cứ các tài liệu của Mỹ về việc phun rải chất độc hóa học da cam/dioxin trong chiến tranh ở Việt Nam và các kết quả điều tra, khảo sát hiện trạng ô nhiễm, hiện nay có 3 khu vực bị ô nhiễm nặng dioxin là các sân bay: Biên Hòa, Đà Nẵng và Phù Cát. Những nơi này trước kia được quân đội Mỹ sử dụng làm kho chứa, nơi nạp chất diệt cỏ vào máy bay trước khi đi phun rải, nơi rửa máy bay sau khi đi phun rải về và là nơi chứa các vỏ thùng đựng chất diệt cỏ sau khi đã nạp vào các phương tiện phun rải. Ngoài ra, còn có một số khu vực có thể bị nhiễm dioxin như: Khu vực A Lưới (Thừa Thiên Huế); lâm trường Mã Đà và Hiếu Liêm (tỉnh Đồng Nai); Sa Thầy (tỉnh Kon Tum).

Việc tẩy sạch chất độc da cam/dioxin nhằm giảm thiểu nguy cơ phơi nhiễm cho con người đã và đang là vấn đề được Chính phủ nước ta quan tâm đặc biệt. Việt Nam đã tích cực triển khai sử dụng có hiệu quả nguồn tài chính và huy động sự giúp đỡ của các tổ chức quốc tế để làm sạch môi trường bị nhiễm dioxin. Thông qua chương trình Phát triển Liên hiệp quốc (UNDP) và Quỹ Môi trường Toàn cầu, Việt Nam đã xử lý đất ô nhiễm tại sân bay Phù Cát bằng phương pháp chôn lấp (năm 2012).

Trong bản đồ ô nhiễm dioxin, hiện còn 2 điểm nóng là sân bay Đà Nẵng và sân bay Biên Hòa. Theo nghiên cứu của nhóm cán bộ Viện Công nghệ mới, Viện Khoa học, Công nghệ Quân sự, Bộ Quốc phòng (BQP), sân bay Đà Nẵng có nồng độ nhiễm dioxin cao đến 35-40 lần cho phép đối với đất phi nông nghiệp và cao gấp hàng trăm lần so với mức an toàn đối với con người theo tiêu chuẩn quốc tế. Còn tại sân bay Biên Hòa, ước tính có khoảng 522.400m2 đất nhiễm dioxin. Diện tích lớn nhất cần cải tạo gồm các khu vực trong và ngoài sân bay, khu Tây Nam. Tổng khối lượng đất là trầm tích ước tính khoảng gần 500.000m3, trong đó có khoảng gần 400.000m2 đất ô nhiễm và khoảng 117.600m3 trầm tích ô nhiễm.

Từ tháng 6-2010, Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ đã phối hợp chặt chẽ với Chính phủ Việt Nam hoàn thành Báo cáo đánh giá môi trường và thiết kế kỹ thuật cho các hoạt động xử lý. Chính phủ Việt Nam cũng đã hoàn thành Báo cáo đánh giá tác động môi trường theo quy định của Việt Nam và hoàn thành công tác rà phá bom, mìn tại hiện trường thực hiện dự án trong sân bay Đà Nẵng năm 2011. Từ cuối năm 2012, các bên chính thức khởi động dự án.

Đại tá, TS Thân Thành Công, Phó Cục trưởng Cục Khoa học Quân sự, BQP cho biết, đến nay, dự án xử lý triệt để đất nhiễm chất độc dioxin ở khu vực sân bay Đà Nẵng đang được các cơ quan chức năng của BQP phối hợp với Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ thực hiện từ nguồn vốn ODA không hoàn lại của Hoa Kỳ. Dự án này hướng tới làm sạch khoảng 90.000m3 đất, bùn nhiễm dioxin. Theo Đại tá Thân Thành Công, đến thời điểm này, giai đoạn 1 của dự án đã xử lý được hơn 44.000m³ đất nhiễm dioxin. Giai đoạn 2 đang tiếp tục được thực hiện, dự kiến đến năm 2018 sẽ hoàn thành.

Đối với sân bay Biên Hòa, các đơn vị liên quan của hai Chính phủ Việt Nam và Hoa Kỳ đã thảo luận 5 phương án xử lý và thống nhất lựa chọn phương án xử lý tất cả đất và trầm tích có mức độ nhiễm dioxin cao hơn 1.200ppt bằng xử lý nhiệt ở công trường, cô lập phần còn lại trên ngưỡng xử lý trong bãi chôn lấp. Thời gian dự kiến thực hiện trong khoảng 10 năm.

Theo Thạc sĩ Phùng Khắc Huy Chú, Phòng Khoa học Quân sự, Bộ Tư lệnh Hóa học, đây là công trình đầu tiên của Việt Nam triển khai ứng dụng giải pháp trong việc xử lý chất độc dioxin tồn lưu sau chiến tranh và hoàn toàn do lực lượng trong nước thực hiện, từ tư vấn thiết kế đến triển khai thi công. Tuy nhiên, việc chôn lấp triệt để chỉ là bước một trong quy trình hai bước khi tiến hành xử lý triệt để đất nhiễm dioxin tại các điểm nóng ở Việt Nam. Do đó, việc nghiên cứu, khảo sát các công nghệ, giải pháp xử lý đất nhiễm dioxin phù hợp với điều kiện Việt Nam và thân thiện với môi trường rất cần được quan tâm đầu tư của các nhà khoa học trong tương lai.

Ngọc Lan