Bài 2: Bài học nào cho Việt Nam?

Thành phố biển Hải Phòng ra đời từ bến nhỏ Ninh Hải (cảng Hải Phòng ngày nay) cách đây gần 130 năm và hiện đang hướng tới xây dựng một "thành phố cảng xanh" dựa trên tính trội về biển, đảo. Gần đây, một Đà Nẵng "thay da, đổi thịt" trên nền tảng của mô hình cảng - đô thị xưa nhờ thay đổi nhận thức và tư duy quy hoạch, chú trọng các "lợi thế động" của một hệ thống cơ chế, chính sách mở và hiệu quả.

Đà Nẵng đã đánh thức tiềm năng sông Hàn và vịnh Hàn thông qua phát huy tính đa dụng của mỗi cây cầu, của mỗi hệ thống tự nhiên/nhân sinh nhỏ trong tổng thể không gian thành phố nên không chỉ là một thành phố "đáng sống" mà thậm chí mỗi cây cầu nơi đây ngoài chức năng để đi, còn là một công trình văn hóa - kiến trúc và một điểm đến của du khách gần xa…

Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, đảo Cù Lao Chàm còn có ý nghĩa chiến lược về mặt an ninh quốc phòng.

Hiện nay, Chính phủ chủ trương đánh thức tiềm năng dải ven biển và hệ thống đảo ven bờ miền Trung bằng việc phát triển chuỗi đô thị gắn với cảng nước sâu. Đây là một chủ trương đúng đắn và mang tầm chiến lược, phù hợp với thực tiễn phát triển của nước ta, phát huy được các bài học về mô hình tổ chức không gian kinh tế ven biển nói trên trong bối cảnh hội nhập và chủ trương công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Chuỗi đô thị ven biển gắn với cảng nước sâu và khu kinh tế với một lộ trình đầu tư hiệu quả sẽ tạo ra "nhu cầu nội vùng" cho miền Trung - một khu vực còn "yếu thế" về khả năng "cung" cho kinh tế biển, kinh tế đảo, nhưng lại có "lợi thế tĩnh" về tiềm năng phát triển cảng biển, gần tuyến hàng hải quốc tế và khu vực. 

Phù hợp với xu thế thời đại, để thực hiện các chiến lược và kế hoạch hành động tăng trưởng xanh quốc gia giai đoạn 2014-2010, trong lĩnh vực biển đảo Việt Nam phải từng bước khôn khéo chuyển từ "kinh tế biển nâu" sang "kinh tế biển xanh" dựa vào bảo tồn thiên nhiên và văn hóa biển, đảo. Khi ấy, các ngành nghề mới sẽ xuất hiện, tạo ra công ăn việc làm mới cho người dân ven biển, trên các đảo, góp phần xóa đói giảm nghèo, cải thiện sinh kế người dân, làm thay đổi nhận thức và hành vi cá nhân, người dân sẽ bám biển làm giàu cho gia đình, quê hương và bảo vệ chủ quyền biển đảo của đất nước.

Tuy nhiên, đến nay vẫn còn tồn tại tư tưởng "ỷ lại" vào các lợi thế tĩnh (tài nguyên và nguồn nhân lực có sẵn) và cách "chuyển lợi thế thành lợi ích" nhờ xuất khẩu thô các nguồn tài nguyên biển. Chế biến sâu để tăng giá trị gia tăng và tiết kiệm tài nguyên biển, bảo đảm an ninh/an toàn thực phẩm quốc gia còn chưa được chú trọng đúng mức. Cho nên, bên cạnh thay đổi tư duy, nhận thức, cần đưa ra các giải pháp chính sách "nặng ký" hơn, cơ chế chính sách đặc thù mở hơn đối với biển, đảo nhằm tạo ra những lợi thế động cho kinh tế biển, kinh tế đảo hiệu quả và bền vững. Trong đó, độ mở về thể chế, nâng đẳng cấp công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho phát triển kinh tế biển, kinh tế đảo là những việc cần ưu tiên thực hiện sớm với cách làm bài bản.

Cùng với kinh tế biển, phát triển kinh tế đảo nhanh mạnh, hiệu quả và bền vững chính là để khẳng định khả năng làm chủ thực tế trên những vùng biển, đảo Việt Nam tuyên bố chủ quyền. Đây cũng là cách tốt nhất thực hiện chủ quyền dân sự của Việt Nam trên biển, tạo điều kiện hiện diện dân sự, góp phần thực hiện một nền quốc phòng toàn dân trên biển.

Trong bối cảnh hiện nay, cần ra biển với tâm thức và tư thế mới thông qua thực hiện "4 chữ liên": Liên kết ra biển, liên hoàn hỗ trợ nhau khi hoạt động trên biển, liên thông thông tin để kịp ứng xử với thiên tai, nhân tai và liên tục bám biển. Vừa qua Chính phủ đã kịp thời ban hành chính sách khuyến khích, hỗ trợ ngư dân xây dựng đội quân đánh cá xa bờ hùng mạnh hơn, có tổ chức hơn để làm ăn lớn hơn và có hiệu quả hơn, đích cuối cùng là phát triển một nghề cá có trách nhiệm và bền vững.

Nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú dưới đáy biển Cù Lao Chàm.  Ảnh: CTV.

Như vậy, phát triển hiệu quả và bền vững kinh tế biển, kinh tế đảo sẽ là trục chính để điều chỉnh quan hệ với quốc phòng-an ninh biển, đảo; gắn với vấn đề sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường biển, đảo; điều chỉnh và giải quyết các vấn đề xã hội biển, đảo; tăng cường tính liên kết giữa các mảng không gian kinh tế vùng ven biển (vùng kinh tế động lực) với không gian kinh tế nội địa, không gian kinh tế biển và không gian kinh tế đảo, thậm chí không gian kinh tế đại dương trong tương lai.

Điều này cũng đòi hỏi phải nhanh chóng hiện thực hóa phương thức quản lý Nhà nước tổng hợp và thống nhất về biển, đảo trong tình hình vẫn có tới 15 bộ, ngành quản lý Nhà nước về biển trong phạm vi thẩm quyền của mình. Lúng túng trong việc "thể chế hóa" để triển khai phương thức quản lý mới này sẽ tác động tiêu cực tới đà phát triển kinh tế biển, kinh tế đảo và mục tiêu phấn đấu đưa nước ta trở thành một "Quốc gia mạnh về biển và làm giàu từ biển" đã được xác định trong Chiến lược biển đến năm 2020.