Nơi tiếp nhận và trả hồ sơ BHXH, BHYT tại Quảng Ninh. Ảnh: CTV

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là loại hình bảo hiểm được hình thành có vị trí vai trò giống như các loại hình bảo hiểm khác, đó là góp phần đảm bảo ổn định tài chính cho các cá nhân, gia đình khi họ gặp phải những biến cố nhất định. Quỹ BHXH là tập hợp những đóng góp bằng tiền của các bên tham gia BHXH, bao gồm: Người lao động, người sử dụng lao động, Nhà nước và các nguồn thu hợp pháp khác. Những đóng góp và những khoản thu này hình thành một quỹ tiền tệ tập trung được Nhà nước quản lý (thông qua một tổ chức của Nhà nước).

Quỹ BHXH là một công cụ công cộng để Nhà nước điều chỉnh các mối quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động, giữa người lao động với xã hội: Được sử dụng để chi trả các trợ cấp BHXH và cho các chi phí quản lý. Ngoài ra, Quỹ BHXH còn là một nguồn tài chính lớn cung cấp cho nền kinh tế. Xét về sự hình thành và mục đích sử dụng, Quỹ BHXH là một quỹ tiêu dùng, đồng thời là một quỹ dự phòng có sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước; là điều kiện quan trọng nhất để hệ thống BHXH tồn tại và phát triển.

Quỹ BHXH hình thành và hoạt động đã tạo ra khả năng giải quyết được những nhu cầu phát sinh của người thụ hưởng BHXH khi có sự kiện bảo hiểm hoặc gặp những rủi ro được bảo hiểm theo quy định của pháp luật, với tổng dự trữ thấp nhất, nhưng khả năng thanh toán cao nhất. Mặc dù là quản lý tập trung, nhưng trong Quỹ BHXH cũng bị phân chia thành các quỹ thành phần: Quỹ ốm đau và thai sản; Quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; Quỹ hưu trí và tử tuất.

Như vậy, Quỹ hưu trí và tử tuất được sử dụng để chi trả chế độ cho cả đối tượng tham gia bắt buộc và tham gia tự nguyện (trước đây là hai quỹ tách biệt, Quỹ hưu trí và tử tuất cho đối tượng tham gia bắt buộc và Quỹ BHXH tự nguyện). Việc gộp hai quỹ sẽ đảm bảo sự bình đẳng cho người lao động tham gia ở hai hình thức BHXH này.

Luật BHXH (sửa đổi) cũng quy định cụ thể, chặt chẽ cơ cấu tiền lương làm căn cứ đóng BHXH. Đối với người đóng BHXH theo chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định thì tiền lương đóng BHXH sẽ bao gồm tiền lương và phụ cấp lương; từ ngày 1-1-2018, tiền lương đóng BHXH sẽ bao gồm tiền lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác. Quy định này vừa đảm bảo sự phù hợp với pháp luật lao động, vừa đảm bảo mức tiền lương đóng BHXH tương xứng với mức thu nhập, giảm tình trạng khai thấp mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH.

Luật BHXH (sửa đổi) giảm mức quy định về thu nhập tối thiểu làm căn cứ đóng BHXH tự nguyện. Mức thu nhập làm căn cứ đóng BHXH thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn, mức cũ là 1 tháng tiền lương tối thiểu chung. Quy định này sẽ mở ra cơ hội được tham gia đóng BHXH tự nguyện cho nhiều người lao động, hơn nữa Luật BHXH 2014 cũng đề cập tới vấn đề hỗ trợ của ngân sách Nhà nước để đóng BHXH cho đối tượng này.

Để triển khai hiệu quả Luật BHXH (sửa đổi), trong thời gian tới, ngành BHXH cần đổi mới về tổ chức và hoạt động. Trước mắt, BHXH sẽ tăng cường trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức tham gia, tổ chức thực hiện, quy định cụ thể trách nhiệm của Bộ trưởng Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính, Ủy ban nhân dân các cấp, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các thành viên của Mặt trận trong việc chỉ đạo, tổ chức, giám sát thực hiện chính sách BHXH.

Bên cạnh đó, cơ quan BHXH nhận bàn giao chức năng thanh tra đóng BHXH, Bảo hiểm thất nghiệp, Bảo hiểm y tế (BHYT). Bởi theo quy định trước đây, chỉ có ngành Lao động-Thương binh và Xã hội thực hiện thanh tra chuyên ngành về BHXH. Tuy nhiên, do hạn chế về số lượng và phạm vi thanh tra của ngành Lao động rộng nên việc thanh tra về BHXH chưa được thực hiện thường xuyên, tình trạng trốn đóng, nợ đọng BHXH có chiều hướng gia tăng. Trong Luật BHXH sửa đổi lần này, ngoài chức năng thanh tra của ngành Lao động - Thương binh và Xã hội về việc thực hiện chính sách pháp luật về BHXH, còn có cơ quan BHXH thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành về đóng BHXH.

Về công tác tuyên truyền, BHXH phải đổi mới nội dung và hình thức thông tin, tuyên truyền để nâng cao nhận thức của người sử dụng lao động, người lao động và mọi tầng lớp nhân dân, tập trung hơn ở cơ sở, tới các đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, BHYT trong khu vực phi chính thức; cần phải làm cho người dân hiểu rõ được giá trị thiết thực, tính nhân văn, nhân đạo của chính sách BHXH, BHYT nhằm ổn định cuộc sống, chăm sóc sức khỏe cho người dân, bảo đảm an sinh xã hội của đất nước.

Trước yêu cầu hiện đại hóa, ngành BHXH cần đẩy nhanh tiến độ ứng dụng khoa học công nghệ vào trong quá trình quản lý, đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin để triển khai đồng bộ các phần mềm nghiệp vụ, kết nối cơ sở dữ liệu trong toàn hệ thống nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết chính sách, quản lý thu, chi BHXH, BHYT...; giảm thiểu các thủ tục hành chính, tạo sự hài lòng đối với người tham gia và thụ hưởng các chế độ BHXH, BHYT.