Phương tiện khai thác cá ngừ đại dương của ngư dân hiện còn khá thô sơ.

Bài 2: Khai thác theo chuỗi giá trị

Nỗi lo làng biển

Làng biển Phú Câu thuộc TP Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên là nơi phát tích nghề câu cá ngừ đại dương. Qua hơn 20 năm, nghề này đã phát triển mạnh ra 3 tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa với đội tàu lên đến 3.500 chiếc với khoảng 35.000 lao động tham gia đánh bắt, sản lượng khai thác cá ngừ hằng năm trên 15.000 tấn.

Hiện, cá ngừ đại dương là một trong 3 mặt hàng xuất khẩu chủ lực của thủy sản Việt Nam, đã có mặt trên thị trường của 87 quốc gia, vùng lãnh thổ, đóng góp 8% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước. Tuy nhiên, người dân các làng biển này vẫn chưa thật sự yên tâm với nghề khi giá cá bấp bênh và sụt giảm liên tục. Những chuyến biển hằng tháng, khi trở về, tiền bán cá không đủ bù phí tổn.

Ông Nguyễn Điền, một chủ tàu phường Phú Đông, TP Tuy Hòa than thở: "10 năm trước, mỗi lần sắm chuyến biển chỉ tốn chừng 70 dến 80 triệu đồng nhưng giá bán cá 210 - 220.000 đồng/ký. Còn bây giờ, tiền tổn một chuyến biển đã 150 đến 170 triệu, giá cá thì rớt xuống còn 135.000 đồng/ký. Lênh đênh cả tháng trời trên biển đem về một tấn cá vẫn chưa đủ trả tiền sắm chuyến, nói chi đến nuôi cả 10 gia đình của bạn tàu".

Thị trường luôn xảy ra bất đồng, ngư dân thường đổ lỗi bị tư thương ép. "Giá cá là do chủ nậu quyết định. Nếu tàu về ít cá, các chủ nậu tranh nhau mua, giá được nâng lên. Khi cá về nhiều, chủ nậu liên kết với nhau, "đè" giá xuống thật thấp. Ngư dân chúng tôi chỉ biết ra biển đánh bắt cá về bán, đâu biết gì đến chuyện liên doanh, liên kết để bán cá ra nước ngoài để được giá cao. Mình chê giá thấp, không bán cho họ thì cũng không biết bán cho ai, mà cũng chẳng có kho đông lạnh để dự trữ” - Ngư dân Võ Lựng, thuyền trưởng của một tàu cá Bình Định than phiền.

"Nóng" tại khu vực thu mua cá ngừ đại dương còn là chuyện phân định phẩm cấp cá. Chủ tàu Trần Văn Cương (ở Hòn Rớ, TP Nha Trang) tỏ vẻ ấm ức: "Họ dùng một que xiên, đâm qua con cá để lấy thịt, sau đó đưa tay sờ rồi tự phán cá đó loại I hay loại II, III. Giá cá ngừ đại dương loại I được thu mua với giá 135.000 đồng/ký, nếu là loại II thì giá giảm gần một nửa, chỉ còn 80.000 đồng/ký. Số còn lại xếp vào loại cá dạt, giá chỉ 20.000 đồng/ký. Mở hầm tàu mà chừng vài trăm ký bị liệt vào hàng cá dạt thì lỗ chắc!".

Trong khi đó, ông Trần Văn Nghiệp, chủ một doanh nghiệp chuyên thu mua, xuất khẩu cá ngừ đại dương ở TP Tuy Hòa cho biết, gần đây, khi ngư dân dùng lối câu tay kết hợp ánh sáng đèn cao áp, chất lượng cá không đảm bảo. "Chúng tôi thu mua, nhưng khi vào Sài Gòn nhiều lô hàng không xuất đi được. Hơn nữa, khi ngư dân sử dụng nghề câu đèn, lượng cá khai thác ồ ạt khiến cho cung vượt cầu. Các kho lạnh chật cứng không còn chỗ chứa" - Ông Nghiệp nói.

Tại các làng đánh bắt cá ngừ đại dương Nam Trung bộ, hàng ngàn lao động nghề cá bỏ biển lên bờ tìm việc làm. Các chủ phương tiện neo tàu nằm bờ vì không còn khả năng sắm chuyến biển sau nhiều lần thua lỗ và cũng không thể thuyết phục bạn đi biển. Bất ổn của nghề khai thác cá ngừ đại dương kéo dài hàng chục năm qua là thực tế ở nhiều làng biển các tỉnh Nam Trung bộ.

Cần liên kết

Ông Phạm Ngọc Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản cho biết, lâu nay, nghề khai thác cá ngừ Việt Nam là nghề cá nhỏ, phát triển tự phát theo cơ chế thị trường, rời rạc và thiếu tính bền vũng. Phương tiện khai thác cá ngừ đại dương hiện chủ yếu là tàu vỏ gỗ, hầm tàu không có kho lạnh, không có dây chuyền sơ chế, bảo quản cá nên chất lượng sản phẩm không cao. Tổn thất sau thu hoạch cá ngừ rất lớn, chỉ 10% sản lượng khai thác cá ngừ đại dương đạt tiêu chuẩn xuất khẩu nguyên con làm sản phẩm sashimi. Trong khi, nếu cá ngừ đạt tiêu chuẩn sashimi, giá cao gấp 3 hoặc 4 lần, thậm chí gấp 10 lần so với giá cá bán để chế biến.

Cũng theo ông Tuấn, từ năm 2015 - 2020, Đề án Tổ chức sản xuất cá ngừ đại dương theo chuỗi giá trị của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn sẽ được thí điểm tại Bình Định, Phú Yên và Khánh Hòa. Trong đó, sẽ tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết từ khai thác, thu mua, chế biến, tiêu thụ, nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm. Đồng thời hỗ trợ, chia sẻ lợi ích của các bên tham gia trong chuỗi sản phẩm, giảm tổn thất và bảo vệ nguồn lợi thủy sản. "Nếu mô hình được tổ chức tốt, sẽ giải quyết được "căn bệnh kinh niên" lâu nay của nghề khai thác cá ngừ đại dương" - Ông Tuấn khẳng định.

Cá ngừ đại dương chưa được sơ chế , bảo quản theo công nghệ hiện đại nên chất lượng kém, giá trị thấp.

Để chuẩn bị thực hiện Đề án thí điểm, tỉnh Phú Yên đã vận động xây dựng mô hình do Công ty Cổ phần Bá Hải liên kết với các chủ tàu khai thác cá ngừ trong tỉnh. Ông Lê Văn Hồng, Giám đốc Công ty Cổ phần Bá Hải chia sẻ, công ty đã có kế hoạch tổ chức liên kết với ngư dân, khoảng 30 đến 40 tàu, thành lập từ 4 đến 6 tổ đội khai thác.

Từ nay đến năm 2015, công ty sẽ mua 3 tàu vỏ thép loại lớn, có trang bị hệ thống cấp đông để thu mua sản phẩm và làm dịch vụ hậu cần trên biển, phục vụ các tàu cá, với chu kỳ khoảng 5 đến 8 ngày/chuyến. Hiện, năng lực chế biến và xuất khẩu của công ty khoảng 10.000 tấn cá ngừ/năm, có thể chế biến, cấp đông 40 tấn sản phẩm cá ngừ/ngày. "Chúng tôi cam kết bao tiêu toàn bộ cá ngừ và các loại cá khác cho các chủ tàu đã ký hợp đồng với công ty và sẽ mua cá ngừ với giá cao hơn giá thị trường khoảng 15%, tùy theo từng thời điểm", ông Hồng nói.

Đối với tỉnh Bình Định, Công ty Cổ phần Thủy sản Bình Định cũng thực hiện liên kết 3 bên gồm: Đội tàu khai thác, Công ty Cổ phần Thủy sản Bình Định tham gia với vai trò thu mua, Công ty Kato Hitoshi General Office tham gia với vai trò đại lý phân phối độc quyền tại Nhật Bản. Từ đây, các chủ tàu có hợp đồng liên kết sẽ trang bị phương tiện khai thác, hệ thống cấp đông trên tàu và cam kết thực hiện khai thác, bảo quản sản phẩm theo công nghệ tiên tiến do phía Nhật Bản chuyển giao. Công ty Thủy sản Bình Định cam kết sẽ thu mua hết sản phẩm các tàu và giá thu mua cá ngừ đại dương sẽ cao hơn giá thị trường 20%.

Tại hội thảo Tổ chức sản xuất cá ngừ đại dương theo chuỗi giá trị mới đây, Tiến sĩ Trần Du Lịch, Trưởng nhóm Tư vấn hợp tác phát triển vùng thuộc Ban điều phối vùng duyên hải Nam Trung bộ chỉ rõ, cần sớm xây dựng Trung tâm Hải sản quốc gia tại miền Trung. Trung tâm này có cảng cá, nơi neo đậu tàu thuyền và làm dịch vụ hậu cần nghề cá; tập trung những nhà máy chế biến có tầm cỡ và có những sản phẩm cụ thể; có trung tâm thương mại giới thiệu sản phẩm, mua bán, hợp đồng giữa các nhà thương mại với nhau. Các trung tâm thông tin hỗ trợ về kỹ thuật và huấn luyện cho ngư dân; các chi nhánh ngân hàng, bảo hiểm... cũng tập trung tại đây.

"Như vậy, chúng ta sẽ tạo điều kiện để phát triển từ khâu đầu tư tín dụng để đóng tàu thuyền, hỗ trợ ngư dân tổ chức hậu cần cho nghề cá đến phát triển thương mại chế biến thành một hệ thống khép kín, tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và hướng đến thị trường" - Tiến sĩ Trần Du Lịch nói.