Đền Cửa Ông trong ngày lễ hội. Ảnh: Việt Hùng

Đến thăm đền, chúng tôi được Ban quản lý giới thiệu: Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, xuất thân từ dòng dõi võ tướng, đại quý tộc, con trai thứ 3 của danh tướng Trần Hưng Đạo, cháu nội An Sinh Vương Trần Liễu.  Ông cũng là bố vợ vua Trần Anh Tông (1293 - 1314). Trần Quốc Tảng là vị tướng tài năng, dũng cảm, đã có công theo cha là Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trong cuộc kháng chiến vĩ đại, đánh tan quân xâm lược Nguyên - Mông.

Đặc biệt, trong chiến thắng Vân Đồn - Cửa Lục, ông đã cùng Trần Khánh Dư chỉ huy, đánh tan đạo quân tiếp lương của Trương Văn Hổ, mở ra cục diện mới, dẫn đến chiến thắng vang dội của quân, dân Đại Việt trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ 3 (1288). Khi đất nước thanh bình, ông lại được Quốc Công Tiết chế Trần Quốc Tuấn giao trọng trách trấn giữ vùng Hải Ninh - An Bang (Đông Bắc), trở thành hình ảnh sâu đậm trong tâm thức của người dân đã bao đời. Tương truyền, sau khi mất, ông đã hiển thánh tại Vườn Nhãn (phường Cửa Ông ngày nay), nhân dân địa phương đã dâng biểu xin vua Trần Anh Tông, cho tế lễ, lập miếu thờ.

Đền Cửa Ông trước đây được xây thành 3 khu: Đền Hạ, đền Trung và đền Thượng, trên ngọn đồi cao khoảng 100m, nhìn xuống vịnh Bái Tử Long, hai bên có 2 ngọn đồi nhỏ hộ vệ, phù hợp với quy tắc phong thủy: Tả thanh long, hữu bạch hổ. Trước đền Thượng có một tam quan, bên phải là một ngôi chùa, phía sau là lăng của Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng. Do có công lao to lớn với đất nước, ông đã được vua Trần Anh Tông phong tước Hưng Nhượng Đại Vương, khi ông mất, ông còn được vua phong là Thượng đẳng Phúc thần và cho lập miếu thờ tại Cửa Suốt. 

Vào đền Cửa Ông, du khách thấy ngay câu đối ghi công đức của Trần Quốc Tảng:

"Bạch Đằng hộ chiến công, lương tướng uy danh Kinh Bắc địa
Hải Đông lưu linh tích, anh hùng tâm sự đối Nam thiên".

Tạm dịch:

"Giúp chiến thắng Bạch Đằng, tướng giỏi uy danh lừng đất Bắc
Để dấu thiêng Đông Hải, anh hùng tâm sự dải trời Nam".

Đền Cửa Ông còn là nơi duy nhất thờ đầy đủ gia thất của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và các cận thần của ông còn lại đến nay, với 34 pho tượng, được chạm trổ công phu, có giá trị nghệ thuật cao.

Bên trong đền Thượng được phân bố thành 3 lớp: Tiền đường thờ các tướng: Đỗ Khắc Trung, Lê Phụ Trần, Nguyễn Địa Lô; Bái đường thờ: Trần Quốc Tảng, Trần Thì Kiến, Phạm Ngộ, Trần Khánh Dư; Hậu cung thờ: Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, Yết Kiêu, Nguyễn Quyên, Nguyễn Tiễn, Huyền Du, Quyên Thánh công chúa. Ngày nay, đền Cửa Ông chỉ còn lại khu đền Thượng, gồm: Đền thờ Trần Quốc Tảng, đền thờ Thánh Mẫu, Lăng Trần Quốc Tảng và chùa thờ Tuệ Trung Thượng sĩ.

Khách thập phương đến tham quan di tích đền Cửa Ông quanh năm, nhộn nhịp nhất là vào mùa lễ hội, diễn ra từ ngày mồng Hai tháng Hai âm lịch và kéo dài suốt 3 tháng xuân. Đến lễ hội, du khách được đắm mình trong không gian văn hóa linh thiêng, mang đậm bản sắc quê hương và truyền thống lâu đời của người Việt.

Những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể quý hiếm ở đền Cửa Ông đã tạo nên sức hút đối với du khách trong và ngoài nước. Du khách đến chiêm bái đền Cửa Ông với tâm thế: Coi nơi đây như chỗ dựa tinh thần, được bày tỏ tâm nguyện của mình, là cầu quốc thái, dân an, mùa màng bội thu, gia đình hạnh phúc.

Đồng thời, với tình cảm sâu xa, tôn vinh đạo lý "Uống nước, nhớ nguồn", nhớ công ơn và khí phách của Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng - người lính Biên phòng đầu tiên ở vùng biển đảo biên cương Đông Bắc; phát tâm công đức đầu tư, bảo tồn, tôn tạo, giữ gìn di sản quý báu của dân tộc cho các thế hệ muôn đời con cháu mai sau.

Từ năm 1989, Bộ Văn hóa đã có Quyết định số 100-VH/QĐ, ghi: "Đền Cửa Ông nằm trong di tích thắng cảnh vịnh Hạ Long. Để thực hiện tâm nguyện của nhân dân cả nước, đề nghị Chính phủ tôn vinh, xếp hạng đền Cửa Ông thành di tích cấp quốc gia đặc biệt". Chúng tôi còn được biết thành phố Cẩm Phả đã triển khai thực hiện dự án: "Mở rộng di tích lịch sử đền Cửa Ông", với quy mô 180.000m2, vốn đầu tư trên 600 tỷ đồng, chủ yếu từ nguồn xã hội hóa.

Dự án gồm các không gian: Bảo tồn, tôn tạo, tu bổ di tích và không gian phát huy giá trị di tích. Trong giải phóng mặt bằng thực hiện dự án, phải giải tỏa 105 hộ dân và 3 cơ quan, xí nghiệp. Do thành phố làm tốt công tác tuyên truyền, nên trong thời gian ngắn, người dân đã đồng thuận, bàn giao mặt bằng.

Thành phố Cẩm Phả đã hoàn thành công trình: Kè chống sạt lở kết hợp với đường giao thông đoạn từ bến phà Tài Xá đến cầu Vân Đồn 1, với tổng mức đầu tư trên 183 tỷ đồng, đã khắc phục được tình trạng ách tắc giao thông mùa lễ hội. Đồng thời, thành phố xây dựng và đưa vào sử dụng bãi đỗ xe, có sức chứa hàng nghìn ô tô, xe máy, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân và xây dựng nét đẹp văn hóa trong mùa lễ hội.

Hiện nay, thành phố Cẩm Phả đang xúc tiến dự án mở rộng, chỉnh trang nâng cấp quần thể di tích đền Cửa Ông, với tổng mức đầu tư khoảng 600 tỷ đồng, chủ yếu bằng nguồn xã hội hóa. Nhân dân trên địa bàn vô cùng tự hào có một di sản văn hóa đặc biệt quan trọng, được nhiều du khách trong và ngoài nước biết đến.

Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố Cẩm Phả đang nỗ lực bảo tồn, tôn tạo những giá trị văn hóa vĩnh hằng của đền Cửa Ông, góp phần giáo dục truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước cho các thế hệ người Việt Nam hôm nay và mai sau.