CANDVT Thanh Hóa đưa nhân dân Pù Nhi trở lại bản cũ. Ảnh: Tư Liệu

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, cùng với cả nước, nhân dân biên giới theo tiếng gọi của Đảng, của Bác Hồ ra sức xây dựng và bảo vệ quê hương, bảo vệ thành quả cách mạng. Nhưng niềm vui chưa kịp bén rễ thì bọn phản động phong kiến, thổ ty, lang đạo dưới sự hậu thuẫn của thực dân Pháp đã lợi dụng sự kì thị, thành kiến dân tộc để kích động quần chúng bỏ bản làng vào rừng hoạt động thổ phỉ, gây bạo loạn chống phá cách mạng. Chúng lựa chọn các khu vực biên giới trọng điểm như Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Nghệ An, Quảng Ninh, Sơn La… để tiến hành thực hiện chiến lược "dùng người Việt trị người Việt", khoa trương các khẩu hiệu có tính chất đấu tranh chính trị như nêu khẩu hiệu "Mèo, Mán, Nùng đoàn kết chống Việt Minh"; "Vương quốc Mèo độc lập"; "Xứ Thái tự trị"; "Xứ Nùng tự trị"...

Giữa những tháng ngày hoang mang, lo sợ đó, có biết bao chiến sỹ của các lực lượng hợp thành từ khắp miền Tổ quốc đã về đây vì sự bình yên trên biên giới. Trước năm 1959, các vùng phỉ cơ bản đã bị ta dẹp tan, nhưng khi các lực lượng tiễu phỉ rút đi thì tàn quân của chúng lại nhen nhóm trở lại, hình thành nên các cụm phỉ mới hung hãn, liều lĩnh hơn. Đặc biệt, thắng lợi của cuộc vận động cải cách dân chủ và hợp tác hóa ở miền núi năm 1958 đã tạo nên một chuyển biến lớn trong đời sống chính trị - xã hội của đồng bào miền núi. Nhưng đó cũng đồng nghĩa với việc một số thổ ty, lang đạo, chức dịch bị tước bỏ đặc quyền đặc lợi. Chúng điên cuồng tìm cách móc nối với các cụm phỉ và bọn đế quốc phản động để chống phá ta. Đây là một trong những nguyên nhân giải thích vì sao, vào thời điểm lực lượng Công an nhân dân vũ trang (CANDVT) ra đời, vấn đề tiễu trừ thổ phỉ được đặt ra hết sức khẩn trương và gay gắt nhất. 

Tham gia cách mạng từ khi mới 18 tuổi, nay đã trở thành một ông lão ngoài 80, Đại tá Trần Tuấn Nghĩa mang theo mình một hành trang kỉ niệm rất đáng tự hào khi cùng với quân dân Hà Giang đánh tan bọn phản cách mạng nổi phỉ xưng vua.  Năm 1959, chúng tập hợp cấu kết với nhau gây ra bạo loạn ở 2 huyện biên giới Đồng Văn và Hoàng Su Phì. Sau một thời gian ẩn mình, giấu mặt, các toán phỉ đã công khai nổ súng chống lại cách mạng, nổi dậy chiếm giữ Cổng Trời, bắn chết nhiều cán bộ của ta. Chúng cưỡng ép nhân dân vào các trại tập trung, bắt bà con cắt máu ăn thề sẽ theo chúng gây bạo loạn. Cầm đầu các hoạt động này là một số tên phản động trong dòng họ Vương. Lúc đó, Đại tá Trần Tuấn Nghĩa đã nhảy dù xuống giữa sào huyệt của trùm phỉ trong vai một trung tướng ngụy Sài Gòn được Ngô Đình Diệm cử ra làm "đặc phái viên", cố vấn cho phỉ. Một mình đơn độc, lặng thầm chiến đấu trong hang ổ phỉ hơn 2 tháng, ông đã mưu trí điều từng trùm phỉ rời khỏi sào huyệt để các chiến sĩ CANDVT bắt gọn.

Đại tá Nguyễn Thành Mai - nguyên Trưởng phòng Chính sách Cục Chính trị BĐBP kể rằng, không lời nào có thể nói hết được những khó khăn, gian khổ và hiểm nguy của những chiến sĩ CANDVT Hà Giang ngày ấy. Ngoài các lực lượng địa phương, Bộ Tư lệnh CANDVT đã tăng cường Tiểu đoàn cơ động 12, Tiểu đoàn 55 Biên phòng Cao Bằng lên Hà Giang phối hợp với Trung đoàn 246 Việt Bắc để trấn áp phỉ. Đã có nhiều cuộc đụng độ nảy lửa giữa các chiến sĩ CANDVT và bọn phỉ. Các anh đã phải đu mình trên những vách đá tai mèo dựng đứng, vượt mưa tuyết, bẫy đá và hỏa lực của địch để từng bước tiến sâu vào trận địa, lần lượt đánh tan ba cụm phỉ lớn. Cuộc chiến đấu ngoan cường bảo vệ thị trấn Đồng Văn suốt 12 ngày đêm của Tiểu đội CANDVT do Thượng sĩ Mai Xuân Hùng chỉ huy trước sự bao vây, tấn công vũ bão của địch; trận tập kích giải phóng Cổng Trời của các chiến sĩ Đại đội 2, Trung đoàn 246 hay trận đánh trong đêm giao thừa ở Má Sồ của các chiến sĩ Tiểu đoàn 12, Đại đội 10, Tỉnh đội Hà Giang... sẽ mãi là bản hùng ca trên cao nguyên đá.

Theo tài liệu thu thập được, từ năm 1955 đến 1961, bọn Mỹ - ngụy đã tung gần 200 tên tay sai từ các căn cứ của chúng trên đất Lào vào biên giới nước ta, đồng thời lôi kéo trên 1.000 thanh niên các dân tộc di cư sang Lào để huấn luyện, đào tạo thành đội quân tay sai cho chúng. Cũng trong giai đoạn này, tình hình biên giới Việt - Lào vô cùng căng thẳng. Cuộc nội chiến ở Lào diễn ra ngày một ác liệt, cán bộ và nhân dân Lào yêu nước bị bọn phản động phái hữu sát hại và truy đuổi phải tạm lánh qua Việt Nam để tránh sự khủng bố của địch. Vùng biên giới Điện Biên, Sơn La, Nghệ An, Thanh Hóa, mỗi ngày các đồn BP và chính quyền địa phương phải tiếp nhận và giải quyết nơi ăn chốn ở cho hàng nghìn người Lào. Bọn phản động lưu vong Thái - Mông rắp tâm phối hợp với bọn phái hữu Lào âm mưu chiếm đóng toàn bộ Tây Bắc.

Tình thế ấy buộc chúng ta không thể nhân nhượng. Cùng với các lực lượng vũ trang chủ lực và quân dân dân Lào, CANDVT các tỉnh giáp Lào đã đánh bại những cuộc càn quét của địch, mở rộng vùng giải phóng kéo dài từ Thượng Lào tới Trung Lào. Đối với bọn tàn phỉ, nhiều chuyên án được triển khai phương thức hoạt động mới là chủ động "đánh địch trong lòng địch", tập kích vào các ổ phỉ, biệt kích và các trung tâm gián điệp trên đất Lào như căn cứ Pa Thơm, Nà Lầm, Cà Đưa, Kha Mun, Sầm Nưa, Na Ngoi, Nậm Vẹo, Thà Khẹt... Chỉ trong một thời gian ngắn, chúng ta đã cơ bản trấn áp được các cụm phỉ trên đất Lào, đồng thời đón bắt nhiều tên gián điệp từ Lào xâm nhập về hòng cài cắm cơ sở trên biên giới.

50 năm tuổi Đảng, 65 năm tuổi quân, cụ Vừ Chông Pao luôn là cây đại thụ tỏa bóng mát cho vùng biên Kỳ Sơn, Nghệ An. Tên tuổi của người Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân ấy gắn liền với những câu chuyện về sự nghiệp đấu tranh chống giặc ngoại xâm, dẹp phỉ Vàng Pao, phỉ Châu Phà nổi loạn. Năm 1962, ở Kỳ Sơn, Nghệ An nổi lên phỉ Châu Phà. Đã có một số người Mông theo phỉ Châu Phà chống phá cách mạng làm cho chính quyền nhân dân ở Kỳ Sơn lúng túng. Không để tình hình xấu phát triển, Tiểu khu 78 CANDVT đã triển khai chiến dịch vạch trần âm mưu, thủ đoạn nham hiểm của địch. Tiểu đoàn cơ động Thanh Xuyên thuộc CANDVT Nghệ An, phối hợp với cấp ủy, chính quyền địa phương thần tốc hành quân vào địa bàn trọng điểm. Bộ Tư lệnh giao cho đồng chí Trịnh Trân, Cục phó Cục Tham mưu trực tiếp chỉ đạo vụ Châu Phà. Tiếng súng tiễu phỉ nổ vang từ Na Ngoi, Mỹ Lí cho đến Nậm Cắn, Keng Đu... dồn kẻ địch vào đường cùng và chấp nhận buông súng đầu hàng.

Khi nghe tin Kỳ Sơn có vụ bạo loạn Châu Phà, Bác đã nói với cụ Vừ Chông Pao - lúc đó đang là Chủ tịch huyện Kỳ Sơn rằng: "Theo Bác, các chú phải xác định kẻ thù chính của ta là ai, ai muốn đô hộ, cướp nước ta. Nhân dân ta trình độ có hạn, nên đã nghe theo những lời lừa phỉnh của kẻ xấu. Các chú nên xác định bạn ta là ai? 54 dân tộc là bạn của ta hết. Nếu coi họ là thù thì cả đời ta đánh địch cũng không hết! Phải cảm hóa họ để họ về với ta!". Vâng lời Người, cụ Vừ Chông Pao đã cùng với chính quyền lúc bấy giờ mở hội nghị trong rừng, mời những người đầu dòng, họ, người có uy tín để tuyên truyền đường lối của cách mạng, nói rõ chính sách khoan hồng, không tử hình, không bắt cải tạo đối với những người đã lầm lỡ theo phỉ Châu Phà, để từ đó họ tin và trở về với cách mạng, với nhân dân.

Lời Bác luôn là ngọn lửa soi sáng cho mỗi chặng đường ta đi tới. Người từng nói: "Trong mấy mươi triệu con người cũng có người thế này, thế khác nhưng thế này, thế khác đều là dòng dõi tổ tiên ta. Vậy phải khoan hồng, đại độ và đối với đồng bào lầm đường, lạc lối, ta phải lấy tình nhân ái mà cảm hóa họ". Phương châm tiễu trừ thổ phỉ của Trung ương Đảng cũng xác định rõ: "Quân sự chính trị song song, chính trị là căn bản, quân sự là áp lực". Từ quan điểm nhất quán ấy, bằng sức mạnh vật chất kết hợp với sức mạnh của lòng nhân ái, những người lính đứng chân trên đất biên thùy đã đem tấm lòng, cử chỉ, việc làm của mình để đến với từng bếp lửa, từng bầu rượu..., để lời lành như nước suối mát lan tỏa dần, có sức kêu gọi những người dân bị phỉ dụ dỗ, khống chế trở về với bản làng, với chính quyền cách mạng. Cùng với đó, các anh đã phối hợp chặt chẽ với các lực lượng vũ trang và chính quyền địa phương tiến hành các biện pháp nghiệp vụ, tập trung lực lượng phá tan âm mưu gây bạo loạn ở Quang Chiểu (Thanh Hóa), Hồ Thầu, Giào San, Phong Thổ (Lai Châu), Ý Tý (Lào Cai), Thanh Ý (Quảng Ninh), Kỳ Sơn (Nghệ An)..., kêu gọi hàng nghìn tên phỉ ra đầu thú trở về đoàn tụ với gia đình. Những tên đầu sỏ ngoan cố đều bị tiêu diệt hoặc bị bắt đưa ra xét xử trước toà án.    
 
Pù Nhi, một bản nhỏ của đồng bào Mông chênh vênh trên sườn núi cao miền Tây Thanh Hóa là nơi đế quốc Mỹ và bọn tay sai rắp tâm biến thành một hang ổ phỉ và kích động xưng vua, gây bạo loạn khiến các chiến sĩ CANDVT phải bí mật trinh sát, mở nhiều đợt truy lùng phỉ ráo riết vào những vùng rừng già dọc theo đường biên giới. Nhưng cũng tại Pù Nhi, cuộc đấu tranh bảo vệ an ninh biên giới của những chiến sĩ quân hàm xanh đã trở thành một điểm sáng của việc dân vận khéo. Tương tự như Pù Nhi, ở "nơi con chim bay bạc đầu chưa tới" đầu nguồn sông Mã hay vùng đất "con gà gáy ba nước cùng nghe" cuối trời Tây Bắc, những chiến sĩ CANDVT cũng lập nên chiến công vang dội. Trần Văn Thọ, Nguyễn Đình Thử cùng biết bao đồng đội đã đem sức trẻ và lòng nhiệt tình cách mạng để khơi lên ngọn lửa niềm tin trong lòng đồng bào các dân tộc Hà Nhì, Thái, Mông... Những đêm luồn rừng lạnh giá, những trưa ẩn mình giữa nương ngô nóng rát đã giúp người chiến sĩ CANDVT không những vượt qua được mọi thử thách của thiên nhiên, mà còn giúp bà con hiểu được tấm lòng của các anh. Truyền thống kết nối với hiện đại, quá khứ bắc cầu tới tương lai, suốt nhiều thập kỉ qua, bài học tiễu trừ thổ phỉ bằng thu phục nhân tâm đã và sẽ luôn là cẩm nang cho nhiều thế hệ cán bộ, chiến sĩ BĐBP. 

Biên cương hôm nay vẫn vẹn tròn một dải từ địa đầu Móng Cái đến đất mũi Cà Mau. Lực lượng của những chiến sĩ Biên phòng đứng trước một kỉ nguyên mới đầy cơ hội và thách thức. Nhưng tin tưởng rằng, với những chiến công mà các thế hệ cha anh đã gây dựng bao năm qua và những chiến công trên biên giới hôm nay sẽ nối tiếp, đan kết vào nhau để trở thành 55 năm lịch sử, lịch sử Bộ đội Biên phòng Việt Nam vẻ vang, Anh hùng.