Khép lại một chương trong lịch sử Panama

Sinh năm 1935 tại Panama City, Manuel Antonio Noriega đã chọn con đường binh nghiệp để lập thân. Năm 1967, sau khi hoàn tất việc học tập tại Trường Võ bị Chorrillos ở thủ đô Lima của Peru, Noriega được biên chế vào lực lượng Vệ binh Quốc gia. Cơ hội đầu tiên đã tới chỉ một năm sau đó khi Noriega được Tướng Omar Torrijos (cha của cựu Tổng thống Martin Torrijos) thăng vượt cấp từ Trung úy lên Trung tá do hưởng ứng tích cực vụ đảo chính quân sự lật đổ Tổng thống Arnulfo Arias.

Năm 1981, Tướng Omar Torrijos bất ngờ tử nạn trong một vụ tai nạn máy bay đầy bí ẩn. Lúc này, Noriega đã là Tổng Tham mưu trưởng quân đội Panama. Đại tá Roberto Diaz Herrera, một cộng sự thân cận của Noriega, sau này kể lại rằng, chính Noriega đứng đằng sau cái chết của ông thầy mình, vì ông ta là “vật cản” lớn nhất trên đường quyền lực của Noriega.

Tháng 8-1983, Noriega tự phong lên cấp hàm tướng và thâu tóm toàn bộ quyền bính trong tay. Y lập "biệt đội thần chết" Dignity Battalions để thẳng tay đàn áp, thủ tiêu những thành phần đối lập. Điển hình là vụ “thảm án Albrook”, trong đó nhiều sĩ quan quân đội Panama đảo chính bất thành đã bị sát hại dã man.

Tháng 10-1984, Chính phủ Panama tổ chức bầu cử tổng thống lần đầu tiên sau hơn 15 năm. Khi việc kiểm phiếu cho thấy ứng cử viên tổng thống Arnulfo Arias đang chiếm tỉ lệ thắng phiếu áp đảo thì Noriega ra lệnh ngừng kiểm, và ngay sau đó trắng trợn cho công bố ứng cử viên Barletta đã “giành chiến thắng sít sao”. (Barletta chính là học trò cũ của Ngoại trưởng Mỹ George Schultz tại Đại học Chicago).

Tuy nhiên, cũng chính Noriega là người “hạ bệ” Barletta sau đó đưa Phó tổng thống thứ nhất Eric Arturo Delvalle lên thay. Đầu năm 1988, đến lượt Delvalle buộc phải chạy trốn ra nước ngoài sau khi dám ra chỉ thị “cách chức” Noriega vì tội “lộng quyền”.

Trong suốt những năm cai trị Panama, Noriega đã gây ra nhiều vụ thảm sát, khiến hàng nghìn người thương vong. Tháng 1-1990, Noriega bị bắt. Ngày 16-9-1992, Noriega chính thức bị tòa án khu vực Miami, bang Florida kết án 40 năm tù giam với 8 tội danh liên quan đến buôn lậu ma túy, bảo kê và rửa tiền. Năm 1999, án được giảm xuống còn 30 năm và tiếp tục được ân xá xuống 15 năm tù vào ngày 26-7-2007. Năm 2010, Noriega bị dẫn độ tới Pháp và bị xét xử về tội rửa tiền. Năm 2011, cựu độc tài này đã bị dẫn độ từ Pháp về Panama để xét xử về nhiều tội danh đã phạm trong thời kỳ cầm quyền.

Những năm cuối đời, tình hình sức khỏe của ông Noriega rất kém và tháng 3 vừa qua, ông đã trải qua phẫu thuật loại bỏ khối u não. Ngày 30-5 vừa qua, ông Noriega qua đời tại Bệnh viện Santo Tomas, thành phố Panama. Nguyên nhân về cái chết của ông Noriega không được thông báo và nhà chức trách Panama cho biết không tiến hành khám nghiệm tử thi vì ông mất trong bệnh viện. Tổng thống Panama Juan Carlos Varela viết trên Tweeter rằng cái chết của ông Noriega “đã khép lại một chương trong lịch sử Panama”.

Bạn hay kẻ thù?

Noriega bắt đầu trở thành đồng minh thân thiết của tình báo Mỹ kể từ những năm 70 của thế kỷ trước. Trong một bản thông cáo, cựu Giám đốc CIA, Đô đốc Stansfield Turner, nêu rõ rằng Noriega đã chính thức trở thành “tài sản” của CIA tại Mỹ Latin kể từ đầu thập niên 70 thế kỷ XX. Noriega đã bất chấp các hiệp ước về Kênh đào Panama đã ký trước đó khi cho phép Mỹ đặt các trạm nghe lén thông tin tình báo trên đất Panama. Noriega còn đóng vai trò quan trọng trong việc giúp Mỹ tuồn vũ khí và tiền bạc qua ngả Panama tiếp tế cho các lực lượng Contra (do Mỹ tiếp tế tài chính và vũ khí) ở El Salvador và Nicaragua để chống phá chính quyền thiên tả tại những quốc gia này.

Thế nhưng, song song với mối quan hệ mật thiết với Washington, Noriega còn bắt tay với thế giới ngầm, trong đó có "vua ma túy" Pablo Escobar khét tiếng một thời của Colombia để tuồn ma túy vào nước Mỹ. Ngày 5-2-1988, Cơ quan Chống ma túy của Mỹ chính thức mở chiến dịch truy bắt Noriega. Bộ Ngoại giao Mỹ ra giá 2 triệu USD để Noriega tự nguyện lưu vong sang Tây Ban Nha nhưng ông ta đã từ chối. Ngày 16-12-1989, quân đội Panama sập bẫy khiêu khích của Mỹ khi giết chết một lính thủy quân lục chiến Mỹ. Sự kiện này đã tạo cớ để người Mỹ thực hiện chiến dịch Just Cause để bắt "người bạn thân" một thời.

Chiến dịch chỉ kéo dài hơn 10 ngày từ ngày 20-12-1989, nhưng đã có 54 lính Panama, 24 lính Mỹ thiệt mạng, hàng trăm người bị thương và khoảng 5.000 thường dân mất mạng sống. Tuy nhiên, Noriega lại nhanh chân chạy trốn vào Đại sứ quán Vatican tại Panama City. Cuối cùng, Noriega đầu hàng vào ngày 3-1-1990 và bị đưa sang Mỹ xét xử trên danh nghĩa tù nhân chiến tranh.

Mặc dù bị chính Lầu Năm Góc lật đổ nhưng ông Noriega chưa bao giờ tiết lộ về kẻ chủ mưu thật sự trong các sự kiện đẫm máu, dù luôn phủ nhận trách nhiệm của mình ngay cả khi không phải để giảm án. Chính vì vậy, cái chết của ông được cho rằng cũng sẽ chôn vùi nhiều bí mật trong giai đoạn được coi là đen tối của lịch sử Panama mặc dù một số nhân chứng cho biết ông thường xuyên viết lách trong những ngày cuối đời trong tù.

Thu Uyên