Lễ hội đua bò là một nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer ở vùng Bảy Núi - An Giang.

Hấp dẫn và kịch tính

Chúng tôi đến huyện Tri Tôn vào những ngày đầu tháng 8, không khí chuẩn bị cho lễ hội đua bò cấp huyện đang diễn ra khẩn trương. Năm nay, Tri Tôn sẽ là đơn vị đăng cai lễ hội đua bò cấp tỉnh, vì vậy đội "chủ nhà" đang cố gắng làm thật tốt công tác chuẩn bị để có một giải đấu thật sự thành công. Anh Mos Rithy, một nài bò ở xã Châu Lăng, huyện Tri Tôn, hồ hởi cho biết: "Lễ hội đua bò Bảy Núi diễn ra vào dịp lễ Sen Dolta của đồng bào Khmer tại An Giang. Hằng năm, lễ hội được tổ chức luân phiên tại chùa Thom Mít, xã Vĩnh Trung, huyện Tịnh Biên và chùa Tà Miệt, xã Lương Phi, huyện Tri Tôn".

Vào ngày lễ Sen Dolta, người Khmer thường mang thức ăn đến chùa dâng lên các nhà sư để cầu nguyện cho những người đã khuất sớm được siêu thoát. Trong những ngày này, thanh niên tại các phum sóc mang những đôi bò đến cày ruộng giúp nhà chùa. Cày xong, các chủ bò chọn những đôi bò bắt cặp với nhau để tranh tài kéo bừa trên chính những thửa ruộng xâm xấp nước vừa được cày xong. Cho đến nay, tục lệ này trở thành môn thể thao truyền thống, tôn vinh những người sử dụng bò cày giỏi nhất, những chú bò khỏe nhất, những người nuôi bò mát tay nhất.

Trước khi cuộc đua diễn ra, đã có hàng ngàn bà con từ khắp nơi đổ về trường đua. Lúc này, những người tham gia đua bò (còn gọi là tài xế, nài bò) dẫn các đôi bò diễu hành qua sân đấu trong tiếng vỗ tay cổ vũ của hàng chục ngàn khán giả. Lễ hội đua bò được tổ chức thành ba vòng: Vòng xã, vòng huyện và vòng tỉnh. Cặp bò nào thắng cuộc vòng ngoài mới được vào thi đấu vòng trong.

Chuẩn bị cho cuộc đua, Ban tổ chức đã chọn từng cặp bò thi đấu loại trực tiếp và bốc thăm thỏa thuận một số quy định cần thiết như đôi nào đi trước, đôi nào đi sau. Theo anh Chau Wan Ni - một người đua bò lâu năm ở xã Vĩnh Trung, huyện Tịnh Biên thì thường đôi đi sau chiếm ưu thế hơn bởi có đôi đi trước dẫn đường. Vào cuộc đua, từng đôi bò được ách vào một chiếc bừa đặc biệt, giàn răng bừa ngắn. Người điều khiển đôi bò, tay cầm một khúc gỗ có gắn một đinh nhọn gọi là cây xà-lul, phải đứng thật vững trên giàn bừa ấy, nếu bị ngã hoặc rơi ra khỏi giàn bừa, coi như thua cuộc.

Anh Chau Wan Ni cho biết, ở vòng hô, nhịp đấu khá thong thả, chủ yếu để đôi bò làm quen với sân đấu và thử tài khéo léo của người điều khiển. Với những nài bò có kinh nghiệm, trong vòng hô, họ có thể điều khiển bò của mình uy hiếp bò của đối thủ, khiến chúng hoảng sợ chạy ra khỏi đường đua, giành phần thắng lợi mà không cần tốn sức.

Khi đến vòng thả, tức chặng đua nước rút, những nài bò lúc này như dũng sĩ, một chân đứng trên giàn bừa, chân kia đứng trên thanh gỗ nối gông cổ bò với giàn bừa, tay cầm chắc cương điều khiển tốc độ, tay vung cây xà-lul liên tục chích vào mông bò, thúc giục đôi bò tăng tốc, lao thẳng về đích trong tiếng reo hò, cổ vũ của người xem.

Ông Dương Văn Hiệp ở xã Vĩnh Trung - một nài bò có nhiều năm kinh nghiệm cho hay, ở vòng thả, nếu đôi bò sau giẫm lên giàn bừa của đôi bò trước thì đôi bò sau sẽ thắng cuộc, mặc dù chưa tới đích. Việc để cho đôi bò của mình giẫm vào giàn bừa phía trước cũng là một quyết định táo bạo của người điều khiển vì sẽ rất dễ xảy ra tai nạn nếu chân của chúng bị kẹt vào giàn bừa. Một trong những yếu tố góp phần tạo nên chiến thắng trong các cuộc đua bò là cả nài bò và bò phải có sức khỏe tốt. Nài bò phải bình tĩnh, khôn khéo điều khiển đôi bò vượt qua những vòng đua đầy cam go, thử thách.

"Nghề chơi" cũng lắm công phu

Ông Nguyễn Văn Lâm - người đã giành giải Nhất trong Giải đua bò Bảy Núi tranh cúp Truyền hình An Giang năm 2013 đã chia sẻ với chúng tôi một số bí quyết để chọn được những đôi bò tốt, có khả năng đoạt giải cao trong cuộc đua. Ông vui vẻ nói: "Việc tuyển chọn những đôi bò thi đấu rất công phu. Thường những đôi bò thuần chủng, mình cao thân dài, bụng thon, ức nở, nhanh nhẹn, chân cứng, móng nhỏ đều và khít, bắp thịt săn chắc, sừng nhọn cân đối sẽ là những con bò khỏe, có tiềm năng. Một cặp bò hay phải là một cặp bò cân sức, có những cú nước rút xuất thần và nghe theo sự điều khiển của nài bò".

Ông Lâm cho biết thêm: "Chọn được những con bò đua như ý khó khăn là thế, nhưng thường ngày chúng vẫn phải tham gia các công việc của nhà nông và chở hàng đi chợ. Trước ngày thi đấu chừng hai tháng, chúng mới được nghỉ ngơi và được chăm sóc đặc biệt, gọi là giai đoạn om bò. Buổi sáng, bò được tắm nắng khoảng 2 giờ. Ngoài việc cung cấp đầy đủ cỏ non và nước sạch để tăng chất dinh dưỡng cho bò, buổi sáng, người ta cho bò ăn cháo đậu xanh, đến chiều cho uống mật ong trộn với trứng gà ta, cho uống bia hoặc nước ngọt. Muốn bò có bắp thịt săn chắc, phải xoa bóp cho bò bằng những bài thuốc gia truyền. Để tăng sức đề kháng, làm sạch đờm, giúp bò thông họng, dễ thở, cung cấp thêm vi-ta-min C, mỗi sáng người nuôi thường lấy một quả chanh vắt vào miệng bò. Hằng ngày, tài xế cho bò tập chạy khoảng 4 - 5 giờ. Sau những buổi luyện chạy ngoài đồng, bò được tắm rửa sạch sẽ. Việc huấn luyện tâm lý cho bò cũng là một yếu tố quan trọng để bò dạn dĩ khi nghe tiếng trống, tiếng nhạc, tiếng reo hò vỗ tay của hàng chục ngàn người cổ vũ mà không hoảng loạn, bỏ chạy khỏi trường đua.

Khác với chọi trâu, trâu thắng hoặc thua cuộc đều bị mổ thịt, còn những con bò thắng cuộc sẽ được chăm sóc chu đáo hơn. Những đôi bò đua đoạt giải cao được nhiều người mua, giá rất cao, từ 60-70 triệu đồng/cặp, thậm chí đôi bò của ông Nguyễn Văn Lâm giành chức vô địch năm ngoái đã được bán với giá 90 triệu đồng.

Ngày nay, Lễ hội đua bò Bảy Núi được phát huy tối đa yếu tố văn hóa tinh thần trong hoạt động dân gian của người Khmer Nam bộ. Đây cũng là cơ hội phát triển ngành du lịch và thu hút du khách tới An Giang. Từ năm 1992 đến nay, hoạt động này được nâng cấp thành Ngày hội Văn hóa - Thể thao quy mô cấp tỉnh, do hai huyện miền núi Tri Tôn và Tịnh Biên luân phiên đăng cai tổ chức.