Nghệ sĩ Rơ Del và Rơ Đuôl bên chiếc đàn ghi-ta. Ảnh: Quang Hồi

Tiếng độc thoại khát khao

Chúng tôi đến thăm nhà hai anh em nghệ sĩ "cùi" (tên gọi thân mật của bà con địa phương) vào một ngày cuối tuần. Bị bệnh phong nên các ngón tay, ngón chân của Rơ Del và Rơ Đuôl không còn nguyên vẹn, song hai người vẫn nhanh nhẹn, vui vẻ và rất mến khách. Sau những câu chào hỏi ân cần, chén nước chè xanh nồng ấm hương vị của những cơn mưa đầu mùa, Rơ Đuôl đứng lên lấy cây đàn ghi-ta trên tường, rồi đưa những ngón tay cong còn lại lướt nhẹ lên phím đàn tạo nên những âm thanh kỳ diệu.

Tiếng đàn của Rơ Đuôl rung lên thánh thót hòa cùng lời ca trầm bổng của Rơ Del làm thổn thức lòng người. Chúng tôi cùng ngồi nghe lời bài hát mà cứ như ngồi nghe những lời độc thoại, niềm khát khao cuộc sống, tình yêu của chính tác giả - đấy là một bài hát do Rơ Đuôl tự sáng tác bằng tiếng Giơ Rai:

Tháng năm Tây Nguyên/ Nắng tràn qua kẽ lá/ Gió lùa vào hơi thở/ Giọt nước đêm/ Trăng sáng anh nhớ em/ Về với anh đi em/ Cho con chim nó hót/ cho cây bắp nhiều hoa/ cây lúa nhiều hạt… Về với anh đi em…

Anh em nghệ sĩ "cùi" say sưa đàn, say sưa hát chẳng kém những nghệ sĩ tài năng không bệnh tật. Họ đàn và hát mang theo niềm khát vọng sống, cống hiến một cách say sưa như xung quanh không có ai và cũng quên cả chúng tôi đang ngồi trước mặt. Một lát sau, Rơ Đuôl bỗng hạ giọng và buông đàn với nét mặt buồn buồn, lòng như nhớ lại một chút gì về tuổi thơ, về quá khứ.

Ông chậm rãi tâm sự: Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ xâm lược, bà con người Giơ Rai, Ba Na mình một lòng theo cách mạng và lúc nào cũng hướng về Đảng - Bác Hồ như cây rừng Tây Nguyên hướng về ánh sáng mặt trời vậy. Khổ sở không mòn lòng, bom đạn không ngăn nổi tiếng cồng chiêng của bà con dân làng trong các lễ hội. Ngày nay, hòa bình rồi, đúng ra mọi người phải cùng nhau xây dựng cuộc sống mới, tiếp tục phát huy giá trị văn hóa dân tộc, để tiếng đàn, tiếng cồng chiêng rung ngân không bao giờ cạn.

Thế mà, trong các bản làng của vùng biên giới này, những bộ cồng chiêng quý hiếm ngày càng bị mất đi, hao dần, tiếng cồng chiêng và những vòng xoay đam mê của trai gái cũng thưa dần. Biết mà không làm gì được, mình cảm thấy như người có lỗi. Đêm nằm buồn, cái bụng không ngủ được, một tiếng vạc bay, một ngọn gió lùa qua kẽ lá, rồi tiếng nước suối reo…tất cả những âm thanh cộng vào nghe như một bản nhạc đồng quê, thân thiện mà gần gũi.  

Ở Gia Lai nói riêng, Tây Nguyên nói chung có không ít nghệ sĩ có tài đánh chiêng, sửa chiêng, đẽo tượng nhà mồ, làm đàn... nhưng anh em nghệ sĩ "cùi" có lẽ là người đặc biệt hơn cả. Hai người không lấy vợ, không có con, ngày đêm lang thang như cơn gió. Sinh ra như hạt bắp, hạt lúa trên nương, trên rẫy, lớn lên với nắng và gió của cao nguyên, khi cái đầu chưa cao hơn ngọn mía, thời gian mà bọn trẻ cùng lứa trong làng chỉ biết theo chân mẹ lên rẫy hái măng, xuống sông bắt cá, thì anh em Rơ Del và Rơ Đuôl đã biết thổi kèn lá, chơi đàn, biết đánh cồng chiêng, kể cả những bài chiêng khó như "đón khách", "bỏ mả"...

Tiếng kèn lá, tiếng cồng chiêng của hai ông lúc thì như lửa cháy, như suối reo, lúc lại nhẹ nhàng như hơi thở của những đôi lứa yêu nhau, dễ đi vào cái bụng, cái đầu bà con thôn bản. Trong vùng ở đâu có hội, là đã thấy anh em nghệ sĩ "cùi" với những bài chiêng đầy ấn tượng. Mãi theo tiếng đàn, nhịp chiêng và bao mơ ước... nhưng cuộc đời có lúc cũng không đi theo ý nguyện, như dòng sông gặp tảng đá chắn ngang giữa dòng, như cây rừng gặp dông bão bị gãy cành... Nghị lực của người nghệ sĩ đã giúp hai ông vượt qua bệnh tật. Lòng đam mê không có thời gian nguội lạnh, hai ông đã tập trung bà con làng bản, đặc biệt là các em nhỏ ở những làng phong để luyện tập đánh cồng chiêng, sáng tác nhạc và tập hát dân ca Giơ Rai, Ba Na...

Người của bà con

Thêm một khúc củi cho ngọn lửa bùng lên cao hơn, ấm hơn, thêm một chén rượu cạn, Rơ Đuôl đặt cây đàn xuống sàn rồi bộc bạch thêm: Cũng như bao trai làng khác, lớn lên ai cũng muốn lấy vợ, sinh con cho ngôi nhà ngày đêm có nhiều tiếng ồn ào của con trẻ. Biết anh em mình bị bệnh, nhưng vẫn có rất nhiều cô gái đến để "bắt làm chồng", thương chị em và thương cho cả phận mình nên Rơ Del và Rơ Đuôl chỉ biết đem tiếng đàn, lời ca phục vụ dân làng và gửi  tặng cho tình thương của những người con gái đã đem lòng thương yêu...".

Trả lời câu hỏi của chúng tôi: "Ai đã cầm tay chỉ việc" để hôm nay Rơ Del và Rơ Đuôl thành "người của bà con"?

Thêm một chén rượu, Rơ Del xúc động: Anh em mình may mắn được Yang (thần linh) cho chút năng khiếu, nó sinh ra tự nhiên như hơi thở, như nước trong đất, như gió qua rừng. Lúc nào thấy có ngọn lửa cháy lên trong ruột, có hơi rượu đốt lên trong đầu... thiên nhiên, con người hòa vào nhau như một giấc mơ, như một ảo giác... thực hư... đó là lúc tái tạo, nảy sinh ra những tiếng đàn, lời ca... Phải bao đêm con mắt, cái tai không ngủ; bao ngày ôm đàn tập luyện với những đốt tay còn lại mới có ngày hôm nay, người ta thấy nước mắt chảy trong bụng khi nghe Rơ Đuôl cất tiếng đàn.

Không giấu được niềm vui, chị H'Ben vừa đi hái măng rừng về chứa đầy trong cái gùi tre đã cũ, cho chúng tôi biết: "Anh em nghệ sĩ Rơ Del và Rơ Đuôl từ lâu đã trở thành ân nhân, trở thành người thân của các làng bản vùng biên giới này. Hai anh không chỉ là biểu tượng để bọn trẻ vươn lên trong học tập, rèn luyện, phấn đấu xây dựng quê hương, mà còn là hình ảnh của "một người vì mọi người", ngày đêm vượt qua khó khăn, vượt qua nhiều cánh rừng, con suối để đến với người dân truyền dạy cho bà con cách đánh cồng chiêng, hát dân ca Giơ Rai, Ba Na... bảo vệ nét văn hóa đặc sắc của dân tộc mình trước nguy cơ bị mai một, mất dần.

Tàn nhưng không phế, nghị lực sống đã giúp hai anh em nghệ sĩ vượt lên tất cả, như cây kơ nia trên rừng, con cá chìn dưới suối... nghệ sĩ Rơ Del và Rơ Đuôl là niềm tự hào của bà con mình đó". Nói rồi chị H'Ben cười rất vui, rất mãn nguyện.

... Anh em mình sống được đến ngày hôm nay là nhờ có tình thương của bà con thôn bản, công ơn của Bộ đội Cụ Hồ, Rơ Đuôl bộc bạch. Để giúp anh em nghệ sĩ có cuộc sống ổn định, năm 2000, Công ty 72 (Binh đoàn 15) đã xây tặng hai ông một căn nhà tình nghĩa cùng một số dụng cụ sinh hoạt khác như ti vi, giường, tủ...

Và cũng từ đó đến nay, hằng tháng, ngoài khám, cấp thuốc miễn phí chữa bệnh, Công ty 72 còn hỗ trợ thêm 30kg gạo. Cảm động trước tình thương yêu của bà con và tình cảm của cán bộ, chiến sĩ Công ty 72 dành cho hai ông nên tiếng đàn của anh em nghệ sĩ ngày càng ngân lên thánh thót, rung động, bay xa khắp đó đây, như một niềm tự hào của Văn hóa Tây Nguyên.