Anh hùng lực lượng vũ trang Đinh Ngọc Cân, Chính trị viên đầu tiên của An ninh vũ trang tỉnh Quảng Nam.  Ảnh: Văn Chương

Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ 1954, tại Quảng Nam-Đà Nẵng, Quốc dân đảng hầu như nắm toàn bộ chính quyền từ tỉnh xuống xã. Quốc dân đảng chủ trương thân Pháp, chống cộng, phá hoại việc thực hiện Hiệp định Giơ-ne-vơ. 6 đồng chí trong Ban Chi ủy Đại Đồng, huyện Đại Lộc bị Quốc dân đảng thủ tiêu. Năm 1955, Ngô Đình Diệm dẹp Quốc dân đảng và tiếp tục quay sang chống cộng điên cuồng hơn.

300 cán bộ bị địch bắt giết hại, ném xác xuống hồ vào đầu năm 1955; đồng bào ở Tiên Phước đi đấu tranh đòi thực hiện Hiệp định Giơ-ne-vơ đã bị bắn chết 100 người. Toàn tỉnh đã có 225 cán bộ, đảng viên bị bắt đày đi Côn Đảo. Tỉnh ủy Quảng Nam-Đà Nẵng (chưa tách tỉnh) đã dừng chủ trương cho đảng viên ra hoạt động hợp pháp mà tiến hành đào hầm ẩn náu để xây dựng phong trào. Tỉnh ủy chia thành 3 vùng giao cho 3 ban cán sự phụ trách để hạn chế việc đi lại.

Lực lượng Công an Quảng Nam-Đà Nẵng được biên chế tổ chức lại. Ngoài số cán bộ tập kết ra Bắc, 250 cán bộ, chiến sĩ ở lại địa phương tiến hành xây dựng phong trào, hướng dẫn đồng bào đấu tranh buộc địch phải thi hành nghiêm chỉnh Hiệp định Giơ-ne-vơ đã ký kết.

Tháng 5-1959, sau thời gian tập kết ra Bắc được đào tạo về nghiệp vụ, ông Đinh Ngọc Cân, Trần Minh Sơn và Trần Ngọc Lánh quay về Quảng Nam thực hiện nhiệm vụ bảo vệ các cơ quan đầu não của Đảng, bảo vệ căn cứ, vùng giải phóng, kho tàng, tài sản, canh gác phạm nhân, bảo vệ hành lang, đầu mối giao lưu quan trọng. Ông Đinh Ngọc Cân sau này trở thành cán bộ cốt cán của lực lượng An ninh vũ trang Quảng Nam-Đà Nẵng.

Tháng 3-1961, lớp huấn luyện về nghiệp vụ an ninh đầu tiên trong kháng chiến chống Mỹ được tổ chức. Giáo viên là các đồng chí Công an nhân dân và Công an nhân dân vũ trang từ miền Bắc tăng cường chi viện vào. Lớp mở tại Tu Nhúp, xã Blô Hiền, huyện Hiên với 32 học viên.

Tháng 5-1961, lực lượng An ninh vũ trang tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng được thành lập với tên gọi là "Tổ cảnh vệ". Đội gồm 7 người, do đồng chí Đinh Ngọc Cân (sau này là Chỉ huy trưởng BĐBP Quảng Nam-Đà Nẵng) làm Tổ trưởng.

Đòn chớp nhoáng

Hội đồng 03 Thanh Minh, Vĩnh Xuân, Vĩnh Hà của địch phạm nhiều tội ác với đồng bào ta. Trong 8 năm trời, phong trào cách mạng ở đây bị đàn áp dã man và thiệt hại nặng. Lực lượng An ninh vũ trang đã khoanh bút đỏ trên bản đồ và triển khai nhổ bỏ tổ chức này. Một buổi sáng, 4 chiến sĩ An ninh vũ trang ẩn mình trên con đường dẫn vào căn cứ địch. Bọn địch không ngờ, nơi được bố phòng chặt chẽ và trắng cộng sản, nhưng lại bị mai phục. Kết quả, toàn bộ địch ở căn cứ bị tiêu diệt. Tên xã trưởng Phụng và tên cảnh sát Hạnh đều phải đền tội. Lực lượng An ninh vũ trang nhanh chóng rút lui an toàn.

Hội đồng 03 bị phá tan, nhưng vài tháng sau, địch thiết lập lại và canh gác kỹ hơn. Có tên còn tuyên bố rằng, lần này cộng sản tới đây là ăn đạn. Không ngần ngại sự thách thức, lực lượng An ninh vũ trang đã trinh sát kỹ địa bàn để thực hiện kế hoạch tái nhổ bỏ hội đồng. Nắm được những sơ hở của địch, 2 tổ An ninh vũ trang đã cải trang thành nông dân làm ruộng. Những lão nông chân lấm tay bùn cày cuốc, nhưng nhẩm đếm đủ 12 tên có mặt thì sẽ tấn công bất ngờ. Cuối cùng, những "nông dân" bật súng ra khỏi quang gánh và đánh thẳng vào căn cứ địch.

Sau đó vài tháng, địch đưa tên ác ôn Phan Đức Doãn về làm đại diện. Chúng tính rằng, lần thứ 3 sẽ bẫy được những người lính An ninh vũ trang xuất quỷ nhập thần. Nhưng lần này, 3 chiến sĩ An ninh vũ trang đã "thể hiện" sự tài tình, mưu trí khiến kẻ địch khiếp sợ. Đó là nhẹ nhàng bắt sống tên Doãn mà không tốn một viên đạn. Đội trinh sát diệt ác còn tổ chức vượt sông Tam Kỳ đột nhập vào nội thị Tam Kỳ bắt sống tên Bùi Phan Ân, quận phó.

Đến lúc đó, tiếng tăm của An ninh vũ trang khiến nhiều tên địch hoảng sợ và phải chùn tay. Đến tháng 5-1962, toàn tỉnh đã có vùng căn cứ địa, vùng giải phóng, vùng tranh chấp rộng lớn, có 71 thôn thuộc 19 xã với dân số 74.500 người dân.

Đánh chính quy

Bước ngoặt trong cuộc chiến, đó là Trung ương đã chấp thuận đề xuất của Khu ủy, thành lập Bộ Tư lệnh Quân khu 5 tại thôn Nước Lá, huyện Trà My. Ngày 27-7-1961, lực lượng chủ lực có mặt, 6 tiểu đoàn bộ binh, 2 tiểu đoàn trợ chiến, 7 đại đội đặc công. Đơn vị An ninh vũ trang phát triển lên Đại đội C32 và được hậu phương miền Bắc chi viện thành lập khung Tiểu đoàn 79, thuộc Sư đoàn 305, gồm 3 đại đội bộ binh và một đại đội trợ chiến.

Lực lượng An ninh vũ trang họp triển khai nhiệm vụ. Ảnh: Tư liệu

Tình thế cách mạng đã đảo ngược từ phòng ngự sang tiến công, đánh vỗ mặt và đánh chính quy. Đại đội chủ lực H36, H31 tấn công địch ở 6 xã của huyện Đại Lộc, gồm Lộc Quý, Lộc Sơn, Lộc Thành, Lộc Tân, Lộc Quang, Lộc Phước. Đây là trận đánh vỗ mặt đầu tiên giữa ban ngày ta giành thắng lợi ở thế chủ động. Trong những trận đánh này đều có lực lượng An ninh vũ trang tham gia.

Tháng 4-1961, An ninh vũ trang tiêu diệt tên Chi là phó cảnh sát quận Đại Lộc, trưởng ban tố cộng xã Đại Hồng. Lực lượng An ninh vũ trang Quảng Nam tiếp tục diệt tên tổng đoàn trưởng ác ôn ở xã Xuyên Phú và tên cảnh sát trưởng xã Xuyên Thọ cùng hàng loạt ác ôn khác ở huyện Duy Xuyên. Đó là những trận thọc sâu táo bạo của lực lượng An ninh vũ trang.

Cuối năm 1961, hai tổ An ninh vũ trang của huyện Tiên Phước và Nam Tam Kỳ đã tham gia cùng bộ đội chủ lực và bộ đội địa phương đánh vào quận lỵ Trà My, giải phóng 2 xã Phương Đông và Dương Yên, diệt 13 tên ngụy, bắt sống 7 tên. Đồng chí Đinh Ngọc Cân trực tiếp bắt sống tên Nguyễn Phô, đại diện xã Phương Đông, Bí thư đảng Cần lao nhân vị và tên Đỗ Kim Quang, tình báo chìm do địch cài cắm. 

Chỉ tính riêng năm 1961, lực lượng An ninh vũ trang cùng các đơn vị trong tỉnh đã đánh địch gần 100 trận lớn nhỏ, loại khỏi vòng chiến 800 tên địch, tiêu diệt 5 đồn, làm chủ và giải phóng 15 thôn, 2 xã gồm 10.000 dân.

Lực lượng An ninh vũ trang Quảng Nam-Đà Nẵng ngày càng chứng tỏ sự chiến đấu dũng cảm, mưu trí và thiện chiến của mình. Ngày 20-11-1965, 3 đại đội bộ binh của Mỹ tổ chức bao vây hòng tiêu diệt Đội An ninh vũ trang Quảng Nam đóng quân tại xã Kỳ Sơn.

Nhưng lính Mỹ đã đụng phải những người lính bất ngờ hiện ra dưới lùm cây, mô đất xả súng vào trực thăng, xuất hiện trước mặt, sau lưng địch rồi nhanh chóng biến mất như người vô hình. Địch chết và bị thương 27 tên phải gọi trực thăng cứu viện. Còn những người lính An ninh vũ trang thì lặng lẽ thoát khỏi vòng vây địch.