Biên phòng - Ai từng một lần lên với huyện vùng cao Mường Lát, Thanh Hóa mà chưa ngược chân lên đỉnh Pha Đén, đỉnh Hua Pù (xã Pù Nhi) hay đỉnh Sài Khao (xã Mường Lý) thì chưa thấy hết nét đẹp hùng vĩ của núi đồi trùng điệp, nét hoang sơ của chim muông, cây cỏ và cả những nét văn hóa độc đáo rất riêng của đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây. Sau bao lần lỡ hẹn, tôi cũng có dịp lên với bà con bản Pha Đén, để thấy và hiểu hơn về một Pha Đén đang khởi sắc.
Trong chuyến thượng sơn lần này, tôi may mắn được anh Va Văn Lênh - cán bộ Đoàn Thanh niên xã Pù Nhi tình nguyện làm "tài xế". Lênh nói với tôi: "Trước đây, ông bà mình cũng ở trên bản Pha Đén. Do đất đai khô cằn không thể canh tác được nữa nên phải chuyển xuống vùng đất Pù Toong sinh sống. Vậy nên, con đường lên đỉnh Pha Đén mình biết rõ lắm". Nghe Va Văn Lênh nói thế, tôi cũng vững dạ hơn khi cùng anh ngược núi.
Từ trung tâm xã Pù Nhi có thể nhìn thấy đỉnh Pha Đén ẩn hiện trong sương mờ che phủ, nhưng để lên được đó thì không phải bằng một cái chỉ tay. Lênh bảo: "Bây giờ, đường lên Pha Đén đã được mở rộng hơn nhiều rồi, mấy năm trước, bà con phải đi bằng con đường mòn chỉ rộng chừng 1m thôi, nguy hiểm lắm".
Đường lên Pha Đén bồng bềnh trong mây, có sắc hoa ban trắng cả một góc rừng. Hai bên đường, từng tốp đồng bào Mông đi hái củi và chăn thả gia súc. Họ đón chào chúng tôi bằng nụ cười cởi mở và câu chào thân thiện "Tua, nhó rông" (Chào, khỏe không - PV). Nghe vậy, Lênh cũng chào lại bằng tiếng Mông.
Con đường ngoằn ngoèo và những con dốc dựng đứng khiến chiếc xe máy thi thoảng lại chồm lên như cào cào. Hết rú ga rồi lại vào số, con đường lên với Pha Đén như thách thức những tay lái nếu lần đầu tiên lên với núi rừng. Những khúc cua quanh co cùng những con dốc dựng đứng, một bên là vách núi, một bên là vực thẳm. Từ trung tâm xã Pù Nhi lên Pha Đén chỉ chừng 5km, nhưng chúng tôi cũng phải đi hết nửa tiếng đồng hồ mới nhìn thấy những ngôi nhà gỗ kiên cố của người Mông bản Pha Đén hiện ra trước mắt.
Do đã có hẹn trước nên chúng tôi được Trưởng bản Lâu Văn Đua đón ngay từ đầu bản. Người Mông bao giờ cũng hiếu khách như thế, ai đến với bản cũng được xem là thượng khách. Trên con đường vào bản, chúng tôi nghe được cả tiếng khèn Mông âm vang khắp đỉnh đồi Pha Đén, tiếng chim muông hót vang một góc bản.
Trưởng bản Đua kể với tôi về nguồn gốc của cái tên Pha Đén. Ông bảo: "Tên đỉnh núi cũng là tên bản, theo người dân địa phương thì Pha nghĩa là núi, Đén nghĩa là cao trên trán mang hàm nghĩa đỉnh Pha Đén là ngọn núi cao, phải luôn ngước nhìn thì mới thấy".
Thời tiết ở Pha Đén rất mát mẻ, một ngày có bốn mùa nên người dân vẫn đắp chăn quanh năm. Tôi nghĩ thời tiết ở Pha Đén giống như một Đà Lạt của vùng cao Mường Lát. Vì vậy, Pha Đén được mệnh danh là vùng đất "ngày đến sớm, đêm về muộn" .
Sau khi đi qua những ngôi nhà bằng gỗ được dựng kiên cố của người dân trong bản, chúng tôi cũng đến nhà Trưởng bản Lâu Văn Đua. Bên chén rượu ngô thơm nồng, ông kể cho tôi nghe về cuộc sống đổi thay của người Mông ở Pha Đén bằng một giọng nói hào sảng, phấn khởi. Ông tâm sự: "Người Mông sinh sống trên đỉnh Pha Đén đã được 5 thế hệ. Nhiều năm về trước, cuộc sống đồng bào mình khổ cực lắm, quanh quẩn với đói nghèo, bệnh tật, nhưng giờ đây, cuộc sống đã khác nhiều rồi!".
Theo ông Đua, người Mông ở Pha Đén đã không còn cảnh đói ăn từng bữa như trước nữa mà đã biết cách làm ăn để nhà có nhiều ngô, nhiều lúa. Do sinh sống trên đỉnh núi Pha Đén nên bản không có diện tích lúa nước như những bản khác, bao quanh bản là những ngọn đồi và núi đá. Vì vậy, dân bản chỉ canh tác nương rẫy và chăn nuôi gia súc, gia cầm.
Những năm gần đây, người Mông bản Pha Đén đã biết cách làm kinh tế nên nhà nào cũng trồng được cây ngô, hạt lúa trên nương rẫy; chăn nuôi nhiều trâu bò, lợn gà. Lật cuốn sổ ghi chép, Trưởng bản Đua đọc cho tôi những con số minh chứng cho sự ấm no của bản Pha Đén. Nếu như trước đây, 100% số hộ trong bản đều thuộc diện hộ nghèo thì giờ đây chỉ còn 23/78 hộ nghèo; cả bản có 160ha trồng lúa rẫy và ngô, đàn bò có gần 200 con, nhà nào cũng có xe máy đi lại, trẻ em được đến trường học con chữ...
Cuộc sống đổi thay còn được thể hiện rõ nét trong đời sống văn hóa mới của người Mông nơi đây. Đồng bào đã xóa bỏ được những tập tục lạc hậu và thực hiện theo nếp sống văn hóa mới, không còn tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Bởi giờ đây, đồng bào hiểu ra rằng, hôn nhân cận huyết thống sẽ sinh ra những đứa trẻ ốm đau, bệnh tật, kém phát triển. Dẫu rằng, cuộc sống của người dân bản Pha Đén vẫn còn đó những khó khăn, nhưng sự đổi thay trong cách nghĩ, cách làm của đồng bào dân tộc Mông nơi đây là sự khẳng định về một bản làng vùng cao đang trên đà khởi sắc.
Chia tay Pha Đén khi mặt trời đã khuất sau những dãy núi, tôi vẫn còn nghe tiếng khèn Mông cất lên da diết, say đắm trên đỉnh đồi. Hình ảnh những cô gái, chàng trai uyển chuyển trong điệu múa khèn cùng với gương mặt rạng rỡ của người nông dân trở về nhà sau một ngày lên nương rẫy và tiếng đánh vần của những đứa trẻ giữa đại ngàn núi cao. Tất cả là minh chứng cho một Pha Đén "đã khác nhiều rồi" như lời Trưởng bản Lâu Văn Đua từng nói.
Từ trung tâm xã Pù Nhi có thể nhìn thấy đỉnh Pha Đén ẩn hiện trong sương mờ che phủ, nhưng để lên được đó thì không phải bằng một cái chỉ tay. Lênh bảo: "Bây giờ, đường lên Pha Đén đã được mở rộng hơn nhiều rồi, mấy năm trước, bà con phải đi bằng con đường mòn chỉ rộng chừng 1m thôi, nguy hiểm lắm".
 |
| Một góc bản Pha Đén. |
Đường lên Pha Đén bồng bềnh trong mây, có sắc hoa ban trắng cả một góc rừng. Hai bên đường, từng tốp đồng bào Mông đi hái củi và chăn thả gia súc. Họ đón chào chúng tôi bằng nụ cười cởi mở và câu chào thân thiện "Tua, nhó rông" (Chào, khỏe không - PV). Nghe vậy, Lênh cũng chào lại bằng tiếng Mông.
Con đường ngoằn ngoèo và những con dốc dựng đứng khiến chiếc xe máy thi thoảng lại chồm lên như cào cào. Hết rú ga rồi lại vào số, con đường lên với Pha Đén như thách thức những tay lái nếu lần đầu tiên lên với núi rừng. Những khúc cua quanh co cùng những con dốc dựng đứng, một bên là vách núi, một bên là vực thẳm. Từ trung tâm xã Pù Nhi lên Pha Đén chỉ chừng 5km, nhưng chúng tôi cũng phải đi hết nửa tiếng đồng hồ mới nhìn thấy những ngôi nhà gỗ kiên cố của người Mông bản Pha Đén hiện ra trước mắt.
Do đã có hẹn trước nên chúng tôi được Trưởng bản Lâu Văn Đua đón ngay từ đầu bản. Người Mông bao giờ cũng hiếu khách như thế, ai đến với bản cũng được xem là thượng khách. Trên con đường vào bản, chúng tôi nghe được cả tiếng khèn Mông âm vang khắp đỉnh đồi Pha Đén, tiếng chim muông hót vang một góc bản.
Trưởng bản Đua kể với tôi về nguồn gốc của cái tên Pha Đén. Ông bảo: "Tên đỉnh núi cũng là tên bản, theo người dân địa phương thì Pha nghĩa là núi, Đén nghĩa là cao trên trán mang hàm nghĩa đỉnh Pha Đén là ngọn núi cao, phải luôn ngước nhìn thì mới thấy".
Thời tiết ở Pha Đén rất mát mẻ, một ngày có bốn mùa nên người dân vẫn đắp chăn quanh năm. Tôi nghĩ thời tiết ở Pha Đén giống như một Đà Lạt của vùng cao Mường Lát. Vì vậy, Pha Đén được mệnh danh là vùng đất "ngày đến sớm, đêm về muộn" .
 |
| Trưởng bản Lâu Văn Đua (thứ 2 từ trái sang) kể về một Pha Đén đổi thay. |
Sau khi đi qua những ngôi nhà bằng gỗ được dựng kiên cố của người dân trong bản, chúng tôi cũng đến nhà Trưởng bản Lâu Văn Đua. Bên chén rượu ngô thơm nồng, ông kể cho tôi nghe về cuộc sống đổi thay của người Mông ở Pha Đén bằng một giọng nói hào sảng, phấn khởi. Ông tâm sự: "Người Mông sinh sống trên đỉnh Pha Đén đã được 5 thế hệ. Nhiều năm về trước, cuộc sống đồng bào mình khổ cực lắm, quanh quẩn với đói nghèo, bệnh tật, nhưng giờ đây, cuộc sống đã khác nhiều rồi!".
Theo ông Đua, người Mông ở Pha Đén đã không còn cảnh đói ăn từng bữa như trước nữa mà đã biết cách làm ăn để nhà có nhiều ngô, nhiều lúa. Do sinh sống trên đỉnh núi Pha Đén nên bản không có diện tích lúa nước như những bản khác, bao quanh bản là những ngọn đồi và núi đá. Vì vậy, dân bản chỉ canh tác nương rẫy và chăn nuôi gia súc, gia cầm.
Những năm gần đây, người Mông bản Pha Đén đã biết cách làm kinh tế nên nhà nào cũng trồng được cây ngô, hạt lúa trên nương rẫy; chăn nuôi nhiều trâu bò, lợn gà. Lật cuốn sổ ghi chép, Trưởng bản Đua đọc cho tôi những con số minh chứng cho sự ấm no của bản Pha Đén. Nếu như trước đây, 100% số hộ trong bản đều thuộc diện hộ nghèo thì giờ đây chỉ còn 23/78 hộ nghèo; cả bản có 160ha trồng lúa rẫy và ngô, đàn bò có gần 200 con, nhà nào cũng có xe máy đi lại, trẻ em được đến trường học con chữ...
Cuộc sống đổi thay còn được thể hiện rõ nét trong đời sống văn hóa mới của người Mông nơi đây. Đồng bào đã xóa bỏ được những tập tục lạc hậu và thực hiện theo nếp sống văn hóa mới, không còn tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Bởi giờ đây, đồng bào hiểu ra rằng, hôn nhân cận huyết thống sẽ sinh ra những đứa trẻ ốm đau, bệnh tật, kém phát triển. Dẫu rằng, cuộc sống của người dân bản Pha Đén vẫn còn đó những khó khăn, nhưng sự đổi thay trong cách nghĩ, cách làm của đồng bào dân tộc Mông nơi đây là sự khẳng định về một bản làng vùng cao đang trên đà khởi sắc.
Chia tay Pha Đén khi mặt trời đã khuất sau những dãy núi, tôi vẫn còn nghe tiếng khèn Mông cất lên da diết, say đắm trên đỉnh đồi. Hình ảnh những cô gái, chàng trai uyển chuyển trong điệu múa khèn cùng với gương mặt rạng rỡ của người nông dân trở về nhà sau một ngày lên nương rẫy và tiếng đánh vần của những đứa trẻ giữa đại ngàn núi cao. Tất cả là minh chứng cho một Pha Đén "đã khác nhiều rồi" như lời Trưởng bản Lâu Văn Đua từng nói.
