Anh Hồ Văn Hang (người bên phải) chăm sóc cây mây giống dưới tán rừng.

Sau khi nghe cán bộ xã và kiểm lâm viên giới thiệu về mô hình khoán bảo vệ rừng gắn với trồng cây mây, người dân thôn La Tó, xã Húc Nghì, huyện Đắkrông, tỉnh Quảng Trị đều nô nức đăng ký tham gia. Cuộc họp chộn rộn hẳn lên bởi ai cũng muốn vừa góp sức bảo vệ rừng, vừa tăng sinh kế cho gia đình. Cuối cùng, sau khi cân nhắc, bà con chọn lựa được 7 hộ và 6 nhóm hộ hội tụ đủ điều kiện để trực tiếp tham gia xây dựng mô hình. Sau cuộc họp, một số người vẫn còn tiếc rẻ, khẽ an ủi nhau: “Nếu mô hình này phát triển và được nhân rộng hơn nữa thì gia đình mình vẫn còn cơ hội”.

Lâu nay, cuộc sống người dân thôn La Tó gắn với cái cuốc, cây rựa. Nỗi lo cơm áo đẩy nhiều người vào thế bí. Họ bắt đầu “tấn công” những cánh rừng nguyên sinh, sống bám vào nghề khai thác lâm thổ sản. “Máu rừng” cứ chảy nhưng ngày ăn sung, mặc sướng của bà con chẳng thấy đâu. Trong khi đang quay quắt tìm đường thoát nghèo, người dân thôn La Tó an lòng hơn khi được Tổ chức Birdlife International và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị giới thiệu mô hình khoán bảo vệ rừng gắn với trồng cây mây. Thực ra, bà con không quyết định tham gia mô hình một cách bột phát. Lâu nay, người dân thôn La Tó chỉ tin vào hiệu quả thực tê, chứ không chú tâm đến những viễn cảnh xa xôi được vạch ra. Sở dĩ, họ đồng thuận nhận khoán bảo vệ rừng và trồng cây mây là nhờ những tín hiệu vui từ thôn Cợp, xã Húc Nghì và thôn Hà Vụng, xã Ba Lòng.

Cách đây không lâu, thông qua Tổ chức Birdlife International, Đại sứ Vương quốc Anh tại Việt Nam đã hỗ trợ xây dựng mô hình trồng cây mây dưới tán rừng tại hai thôn Cợp và Hà Vụng. Tại thôn Hà Vụng, dự án triển khai trồng 5ha do 5 gia đình quản lý. Về phía thôn Cợp, có 8 gia đình đăng ký tham gia, trồng tổng cộng 16ha mây. Trước khi triển khai mô hình, các cán bộ dự án đã tổ chức cho người dân đi tham quan, học tập mô hình trồng mây ở tỉnh Quảng Ngãi để “mắt thấy, tai nghe”, làm quen với những thao tác kỹ thuật cơ bản như: Ươm giống, làm đất, trồng, chăm sóc cây mây... Bên cạnh đó, dự án còn tài trợ cho nhân dân phân bón, cây giống, dụng cụ sản xuất, tổ chức các lớp tập huấn và tư vấn kỹ thuật nói chung. Tổng kinh phí cho hoạt động trồng mây tại hai thôn lên đến trên 140 triệu đồng.

Sau thời gian triển khai, hai mô hình đã được Tổ chức Birdlife International và Đại sứ quán Vương quốc Anh nghiệm thu. Kết quả là tỷ lệ cây sống đạt từ 91,1 đến 95,3%. Trong đợt kiểm tra, Đại sứ quán Vương quốc Anh đã đánh giá cao hiệu quả của mô hình. Cảm thông và chia sẻ nỗi vất vả của nhân dân thôn Cợp, Hiệp hội Cựu sinh viên Việt Nam học tập tại Vương quốc Anh đã hỗ trợ cho dân bản một vườn ươm giống cây lâm nghiệp tại chỗ, trị giá 35 triệu đồng. Tuy nhiên, niềm vui lớn nhất đối với bà con là cây mây nước rất phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng địa phương. Đây cũng là loại cây dễ trồng, chi phí đầu tư thấp, gần gũi với điều kiện canh tác của người dân. Bên cạnh đó, cây mây là nguồn nguyên liệu mà thị trường có nhu cầu tiêu thụ lớn, đầu ra cho sản phẩm rất ổn định. Sau hơn 4 năm, người dân thôn Cợp và Hà Vụng đã có thể vào rừng thu hoạch vụ mây, giúp cuộc sống của họ ngày càng no ấm, hạnh phúc hơn.

Người dân thôn La Tó chuyền tay nhau ký Quyết định giao khoán bảo vệ rừng gắn với việc trồng cây mây.

So với các loại thực vật khác, ưu điểm của cây mây là dễ trồng, phát triển nhanh, ít tốn công chăm sóc cũng như các chi phí liên quan. Chỉ sau khoảng 4 năm, cây mây đã có thể cho thu hoạch. Mây càng già thì giá trị kinh tế càng cao. Bình quân 1ha mây cho thu nhập gần 15 triệu đồng/năm. Hơn nữa, đầu ra của cây mây khá ổn định, bởi ngày càng có nhiều cơ sở thủ công mỹ nghệ ra đời cần có nguồn nguyên liệu cung ứng. Ngay tại huyện Đắkrông, doanh nghiệp Mai Hoàng luôn sẵn sàng thu mua mây với giá cả cạnh tranh. Bên cạnh đó, tiểu thương từ nhiều địa phương trong cả nước cũng tìm đến tận nhà của người dân để thu mua mây. Anh Hồ Văn Hang, người dân thôn La Tó chia sẻ: “Trước khi tham gia trồng mây, thỉnh thoảng, gia đình mình cũng cùng bà con đi khai thác mây rừng. Chỉ cần vác bó mây ra đến cửa rừng thì tiểu thương đã đứng đợi sẵn để mua rồi. Giờ thì cây mây rừng dần cạn kiệt mà nhu cầu của tiểu thương vẫn cao, nên bà con ai cũng nghĩ đến chuyện cần phải trồng cây mây để thoát nghèo”.

Đặc điểm của cây mây chỉ sinh trưởng tốt dưới tán rừng. Thế nên, muốn trồng mây đạt hiệu quả kinh tế cao, đòi hỏi người dân phải nêu cao ý thức bảo vệ rừng. Mặt khác, mây phát triển nhanh sẽ đeo bám trên những cây lớn, trải rộng khắp rừng, góp phần làm đa dạng hóa hệ sinh thái, ngăn ngừa lâm tặc. Đặc biệt, việc Tổ chức Birdliffe International và Chi cục Kiểm lâm tỉnh tạo điều kiện để người dân thôn La Tó trồng mây gắn với bảo vệ rừng đã giúp hạn chế một cách tối đa tình trạng khai thác lâm thổ sản trái phép. Ông Lê Trọng Trải, cán bộ cao cấp của Dự án Birdlife International tại Việt Nam cho biết: “Rừng chính là nguồn sống của bà con ở các bản làng vùng cao. Vì vậy, mỗi người dân đều cần nêu cao ý thức bảo vệ rừng. Trước mắt, hiệu quả của mô hình trồng mây là để phát triển kinh tế gắn với bảo vệ rừng. Tuy nhiên, về lâu dài, chúng tôi muốn hướng bà con đến nhận thức cần phải bảo vệ rừng bằng mọi giá, thậm chí, dù việc làm đó không mang lại lợi ích kinh tế nhãn tiền”.

Hiện tại, hàng nghìn cây mây giống đã được trao tận tay người dân thôn La Tó và xuất hiện rải rác dưới những tán rừng già. Trong nay mai, cây mây sẽ sinh trưởng nhanh và góp phần mang đến cuộc sống no ấm cho bà con. Và chắc chắn “loài cây giữ rừng” này sẽ góp phần làm thay đổi nhận thức của người dân ở thôn La Tó nói riêng và các bản làng phía Tây tỉnh Quảng Trị nói chung.