Đặc tính của khỉ là sống theo bầy đàn để bảo vệ lẫn nhau. Mỗi bầy đàn có đến vài trăm con và có một con khỉ chúa cai quản toàn đàn. "Tất cả những con khỉ cái đều là vợ của khỉ chúa, trong đó, 4 - 5 con khỉ đẹp dạng "hoa hậu" thì được khỉ chúa luôn quan tâm và ở gần gọi là "vợ cả", những con khỉ đực khác không được đến gần tán tỉnh các cô "hoa hậu". Khi khỉ chúa đang ăn thì tuyệt đối không có bất kỳ con khỉ nào đến tranh giành thức ăn, khỉ chúa ăn no bỏ đi thì các con khỉ khác mới nhảy vào tranh giành nhau ăn" - ông Lê Phú Điệp, Giám đốc Khu du lịch đảo Hòn Lao nói.

Để trở thành khỉ chúa, trước đó những con khỉ đực to khỏe, dũng mãnh phải trải qua những trận đấu với tất cả những con khỉ đực trong đàn, con khỉ nào thắng tuyệt đối trong tất cả những cuộc chiến thì trở thành khỉ chúa. Tạo ra oai phong và tính kỷ luật trong bầy đàn, khỉ chúa luôn dùng sức mạnh của mình để "ra đòn" thật nặng với những con khỉ nào không chấp hành trật tự của khỉ chúa. Khỉ chúa không thể giữ ngôi mãi, trong từng thời kỳ có những con đực mới lớn trong đàn cảm thấy mình đủ sức mạnh và chiến thuật cao, thì nhảy ra đấu trực tiếp với khỉ chúa để giành ngôi vị. "Với những trận đánh giành "ngôi chúa" diễn ra vô cùng ác liệt, có con mất cả bộ phận sinh dục trở thành "khỉ thái giám", có con chết tại trận. Vì lẽ đó, khi trở thành khỉ chúa thì được mọi con khỉ khác một mực tôn thờ" - ông Điệp kể thêm. Nếu khỉ chúa bị mất ngôi, nó không sống theo bầy đàn nữa, mà đi lang thang một mình, kiếm ăn hay còn gọi "khỉ bụi đời".

Trên đảo Hòn Lao hiện có khoảng 1.200 con khỉ, được chia thành 3 đàn, mỗi đàn có một khỉ chúa làm tổng chỉ huy và sinh sống theo từng khu vực riêng. Nếu như khỉ đàn này xâm phạm  lãnh thổ khỉ đàn khác, thì lập tức xảy ra đánh nhau dữ dội. Ông Điệp đã nhiều lần chứng kiến các đàn khỉ đại náo trên đảo: "Đầu tiên, khỉ "quân lính" đánh với nhau, hai con khỉ chúa của hai đàn vờn nhau, sau đó đánh nhau để phân chia thắng bại. Lúc này chúng tôi phải huy động anh em cầm ná, khua xoong nồi, thổi còi... cho chúng sợ và giải tán chạy vào rừng, nếu không, chúng sẽ cắn nhau làm cho nhiều con chết và bị thương".

Khỉ đã lan ra sinh sống toàn đảo Hòn Lao, kể cả nhà hàng, khu vui chơi, bãi biển... cũng có khỉ vào ẩn nấp và chờ sơ hở của nhân viên, của khách thì nhảy ra cướp thức ăn, nước uống. "Em đứng ở điểm bán thức ăn cho khỉ, khách đưa tiền rồi mới đưa thức ăn cho khách, vì khách cầm trên tay chưa đưa tiền mà bị khỉ tới cướp chạy mất, thì khó lấy tiền của khách. Cửa tủ luôn phải đóng chặt, nhưng đôi khi sơ hở khỉ lẻn vào, kéo cửa tủ ra lấy vài gói bánh nhảy lên cây ăn, thế là bọn em phải đền tiền cho công ty. Gặp những con khỉ to nó chẳng bao giờ sợ phụ nữ" - chị Võ Thị Kim Liên, nhân viên bán hàng trên đảo Hòn Lao kể.

Nhiều người hỏi tại sao khỉ lại sinh sống nhiều ở đảo Hòn Lao? Năm 1983, Chính phủ Liên Xô và Việt Nam ký Hiệp định về hợp tác nghiên cứu khoa học, trong đó có chương trình nuôi khỉ tại Hòn Lao, Hòn Thị thuộc đầm Nha Phu, tỉnh Khánh Hòa xuất khẩu sang Liên Xô phục vụ nghiên cứu khoa học. Sau khi Liên Xô tan rã, việc hợp tác nuôi khỉ tại đây cũng chấm chứt. UBND tỉnh Khánh Hòa giao cho Sở Y tế và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quản lý, phần không có kinh phí hoạt động, phần nuôi khỉ không có mục đích, nên không phát triển được bao nhiêu. Năm 1997, UBND tỉnh Khánh Hòa giao cho Liên hiệp xí nghiệp thuốc lá Khánh Hòa (nay là Tổng công ty Khánh Việt) quản lý tất cả các đảo phục vụ du lịch.

Ông Đặng Thái Luyện, nguyên Giám đốc Công ty Long Phú, người đầu tiên ra tiếp nhận đàn khỉ trên đảo Hòn Lao nhớ lại: "Với tầm nhìn phát triển du lịch sinh thái biển và rừng, công ty đã phục hồi đàn khỉ trên đảo Hòn Lao nhanh chóng, trở thành điểm du lịch động vật hấp dẫn nhất ven biển miền Trung. Sau năm đầu tiên, doanh thu từ du lịch đủ trả lương cho cán bộ, công nhân viên và chi phí nuôi đàn khỉ. Tiếp theo, công ty kỳ công nuôi những chú khỉ thông minh đưa vào huấn luyện thành những diễn viên xiếc độc đáo như: Khỉ đạp xe đạp, đạp xích lô, xay lúa, chơi tạ... phục vụ du khách. Hiện nay, hằng ngày đảo Hòn Lao đón khoảng 1.000 du khách đến vui chơi cùng đàn khỉ, nếu như ngày lễ, Tết sẽ đến 3.000 ngươi/ngày".

Hải Luận