Biên phòng - Chiến tranh đã lùi xa hơn 40 năm trên mảnh đất hình chữ S, nhưng vết thương lòng của những người dân đất Việt vẫn còn nặng trĩu khi vô số hài cốt liệt sĩ của quân tình nguyện Việt Nam còn chưa được tìm thấy. Năm 1984, nhiệm vụ tìm kiếm, cất bốc, di chuyển các phần mộ liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh trong các cuộc chiến tranh trên đất bạn Lào thuộc địa bàn 4 tỉnh: Xiêng Khoảng, Đặc khu Xây-xổm-bun, Viêng Chăn, Bô-ly-khăm-xay được Bộ Quốc phòng giao cho Đoàn quy tập mộ liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự (BCH QS) tỉnh Nghệ An. Trong suốt hơn 30 năm ấy, đơn vị đã tìm thấy, cất bốc, di chuyển trên 12.000 hài cốt liệt sĩ từ những vùng rừng núi vô cùng hiểm trở của nước bạn Lào để đưa các anh về với đất mẹ.
 |
| Hàng ngày các chiến sĩ trong Đội quy tập phải vượt qua hàng chục dốc đèo để vào rừng tìm kiếm hài cốt của các liệt sĩ. |
Chiếc xe chỉ huy của Đoàn quy tập chở chúng tôi rời xa TP Vinh vào một buổi sớm mùa hè. Trên xe, Thượng tá Lê Nguyên Cúc, Chính ủy Đoàn quy tập giới thiệu cho tôi biết đôi nét về đơn vị. Ngày 18-4-1984, thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước, Quyết định của Bộ Tổng tham mưu và Tư lệnh Quân khu IV, Đoàn quy tập mộ liệt sĩ thuộc BCH QS Nghệ Tĩnh (nay là BCH QS Nghệ An) được ra đời.
Thời gian đầu mới thành lập, đơn vị có đến 85% quân số là hạ sĩ quan, chiến sĩ, tuổi đời còn rất trẻ, mới rời ghế nhà trường, lần đầu tiên xa nhà, xa quê hương, xa Tổ quốc đi làm nhiệm vụ trên đất nước bạn Lào nên nhiều chiến sĩ nhớ nhà thức suốt đêm. Bên cạnh đó, địa bàn hoạt động của đơn vị chủ yếu ở những nơi rừng thiêng nước độc, một số vùng còn có cả chất độc hóa học, bãi bom mìn còn sót lại trong chiến tranh... đã gây không ít khó khăn cho công tác của đơn vị. Nếu tính trung bình, mỗi mùa khô làm nhiệm vụ trên đất bạn Lào, một chiến sĩ phải trèo đèo, lội suối trên 2.000km và "cùng ăn, ngủ" với các liệt sĩ hơn 180 ngày đêm trong các lán cơ động bất chấp mọi thời tiết... Nhiều đồng chí sau khi hết nghĩa vụ quân sự trở về địa phương đã mang trong mình nhiều căn bệnh hiểm nghèo.
Chỉ tính từ năm 1995 đến nay, đã có 8 đồng chí hy sinh, 18 đồng chí bị thương và 3 đồng chí bệnh binh trong quá trình làm nhiệm vụ. Tất cả sự hy sinh mất mát ấy càng tiếp thêm sức mạnh, ý chí và lòng quyết tâm để đơn vị tiếp tục tìm được nhiều phần mộ liệt sĩ. Sau hơn 30 năm thực hiện nhiệm vụ, đơn vị đã quy tập được trên 12.000 bộ hài cốt liệt sĩ, trong đó đã tìm thấy hơn 700 bộ hài cốt có tên tuổi, quê quán... Trên suốt cuộc hành trình dài gần 300km, tôi được Chính ủy Cúc kể cho nghe rất nhiều câu chuyện cảm động về những người lính làm công tác "đặc biệt" này khiến bao mệt nhọc trên đường tiêu tan hết.
Khi chúng tôi đến căn cứ tạm thời của Đoàn đóng tại tỉnh Xiêng Khoảng cũng là lúc những tia nắng cuối cùng trong ngày vừa tắt. Đón chúng tôi ngay tại nhà chỉ huy là Thượng tá Nguyễn Văn Thành, Tham mưu trưởng của Đoàn quy tập. Sau cái bắt tay thật chặt theo đúng kiểu "nhà binh", Tham mưu trưởng Thành dẫn cả Đoàn chúng tôi vào căn phòng tôn nghiêm được đặt giữa dãy nhà chỉ huy. Căn phòng rộng chừng hơn 15m2, được bài trí trang trọng như một phòng khánh tiết. Đối diện cửa ra vào có một khẩu hiệu bằng 2 ngôn ngữ Lào - Việt: "Đời đời nhớ ơn các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì nghĩa vụ quốc tế cao cả".
Ngay giữa căn phòng là một chiếc bệ xi măng hình chữ nhật cao khoảng 30cm, được lát bằng gạch men màu xanh da trời, bên trên bệ là một chiếc tủ thờ cao 1,5m phủ quốc kỳ Việt Nam và Lào. Phía trước bệ được kê một chiếc bàn nhỏ để đặt bát hương và đĩa hoa quả, phía sau là một chiếc hòm gỗ đựng bộ hài cốt liệt sĩ được gói buộc cẩn thận bằng những tấm vải trắng tinh. Đối với những người lính quy tập, nơi đây là nơi linh thiêng và tôn nghiêm nhất. Đều đặn mỗi ngày ba lần, các anh đều làm lễ cúng cơm cho các anh hùng liệt sĩ.
Chẳng ai bảo ai, cả Đoàn chúng tôi mỗi người một nén hương thắp lên bàn thờ các liệt sĩ. Lòng mỗi người thầm hứa các anh cứ yên nghỉ, chúng tôi nguyện sẽ tiếp bước các anh bảo vệ vững chắc những thành quả mà các anh đã hy sinh cả tính mạng để có được độc lập, tự do cho dân tộc, cho tình đoàn kết, hữu nghị đặc biệt Việt - Lào mãi mãi xanh tươi, đời đời bền vững.
Đưa các anh về với đất mẹ
Sáng sớm hôm sau, chúng tôi theo chân các chiến sĩ trẻ Đội quy tập số 1 vượt núi rừng Tây Trường Sơn để đi tìm hài cốt các liệt sĩ. Chiều tối hôm trước, một người dân ở bản Hểc, huyện Pha Cút, tỉnh Xiêng Khoảng đã cho biết, hồi chiến tranh có một số liệt sĩ quân tình nguyện Việt Nam được chôn tại đây.
Mới chớm vào đầu mùa khô mà không khí đã oi nồng như đang trong lò nướng bánh mì. Chiếc Gát 66 mang biển số 37N 4368 của Đoàn quy tập chậm rãi bò lên dốc. Đoạn đường từ trung tâm huyện Pha Cút vào bản Hểc dài có hơn 30km nhưng phải đi hết hơn 2 giờ, vượt qua rất nhiều đèo dốc, xuyên qua mấy cánh rừng khộp, săng lẻ mới đến được bản. Thượng tá Nguyễn Văn Thành trải tấm bản đồ địa bàn hai tỉnh Xiêng Khoảng và Viêng Chăn ra để đối chiếu vị trí. Theo tay chỉ của người đàn ông trung niên tên là Bun Nhăng, vị trí các mộ liệt sĩ nằm ngay dưới chân một ngọn núi cao, giữa khu rừng săng lẻ phía Tây của bản Hểc.
Theo chân ông Bun Nhăng, chúng tôi tiến sâu vào cánh rừng săng lẻ. Cùng đi với chúng tôi còn có 3 cán bộ Huyện đội Pha Cút và một số thanh niên của bản Hểc. Đi bộ khoảng hơn 1 giờ, chúng tôi đến chân một ngọn núi. "Đến nơi rồi, các eng (anh) ơi. Khu vực này trước đây được chôn các tha hán (bộ đội - tiếng Lào) đấy". Theo hướng tay chỉ của ông Bun Nhăng, khu vực chôn cất các liệt sĩ bộ đội quân tình nguyện Việt Nam giờ đã bị cây rừng phủ kín, nhiều cây to đến hai người ôm không xuể và vô số các loại dây leo chằng chịt bịt kín mọi lối đi.
 |
| Các chiến sĩ Đoàn quy tập tìm kiếm hài cốt các liệt sĩ tại bản Hểc. Ảnh: T.H.Anh |
Khi 3 nén hương sắp tàn cũng là lúc cả đội nghe thấy tiếng reo của Trung úy Đặng Ngọc Lâm: "Đây rồi! Tìm thấy rồi, các anh ơi!". Dưới lớp đất đỏ ba-dan, một chiếc bao tử sĩ (dùng để chôn cất các chiến sĩ hy sinh thời đó) lộ ra. Hất nhẹ từng lớp đất trên mặt, các anh nhẹ nhàng nâng chiếc bao lên khỏi mặt đất. Do thời gian chôn cất đã lâu, lại nằm dưới những cây cổ thụ nên trong bao chỉ còn vẻn vẹn hơn chục mảnh xương. Các chiến sĩ trong Đội quy tập trải một tấm vải trắng ra rồi cẩn thận nhặt từng mẩu xương nhỏ đặt vào theo đúng hình hài con người.
Cứ như vậy, Đội quy tập đã tìm thấy được 8 bộ hài cốt liệt sĩ trong khu vực. Thượng tá Thành nhanh chóng lấy giấy bút, cẩn thận ghi lại vị trí từng ngôi mộ và những di vật được tìm thấy. Theo kinh nghiệm của anh, trong quá trình quy tập hài cốt liệt sĩ, nhờ vẽ lại chi tiết phần mộ như vị trí nơi mai táng, vị trí các phần mộ trong nghĩa trang, các di vật của liệt sĩ trong từng ngôi mộ cũng như phần hài cốt liệt sĩ còn lại... để làm cơ sở đối chiếu với giấy tờ của các đơn vị chiến đấu trước đây còn lưu trữ được cùng với thông tin của các đồng đội cung cấp nhằm xác định tên tuổi, quê quán cho các liệt sĩ.
Cũng chính nhờ vậy mà trong những năm qua, từ sơ đồ quy tập, đơn vị đã tra cứu tìm được hơn 700 hài cốt liệt sĩ có tên tuổi, quê quán. Đây là việc làm vô cùng ý nghĩa vì đã làm vơi bớt phần nào nỗi đau đáu chờ mong của biết bao thân nhân gia đình liệt sĩ. Nhiều gia đình liệt sĩ khi nhận lại được phần hài cốt người thân đã không cầm được nước mắt.
Khi công việc khai quật kết thúc cũng là lúc mặt trăng bắt đầu ló rạng phía Đông. Các chiến sĩ nhanh chóng gói ghém cẩn thận và đặt 8 bộ hài cốt liệt sĩ vào ba lô để mang về hậu cứ. Tuy mọi người đều mệt mỏi đến rã rời, nhưng trong lòng đều ngập tràn niềm vui, hạnh phúc vì đã đưa thêm được 8 liệt sĩ về với đất mẹ.
