Hát Xoan được phục hồi và đi vào đời sống nhân dân Phú Thọ.

Đưa di sản của nhân loại vào đời sống

Hát Xoan là loại hình dân ca lễ nghi phong tục hát thờ thần, thành hoàng với hình thức nghệ thuật đa yếu tố (gồm: Nhạc, hát, múa), thường được biểu diễn vào mùa xuân tại các cửa đình, miếu làng, gắn kết chặt chẽ với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Nguồn gốc của hát Xoan gắn với những giai thoại của thời đại Vua Hùng dựng nước. Các làng hát Xoan gốc đều là những ngôi làng cổ nằm trên địa bàn trung tâm Nhà nước Văn Lang, vùng đất Tổ Hùng Vương (Phú Thọ) ngày nay, vì vậy, hát Xoan còn bảo lưu được nhiều yếu tố văn hóa truyền thống của thời đại bình minh dựng nước.

Chính vì thế, việc đưa di sản hát Xoan đến gần với đời sống cộng đồng, để quảng bá di sản nhân loại tới cộng đồng trong nước và quốc tế là nhiệm vụ không đơn giản. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chính phủ, tỉnh Phú Thọ đã phối hợp với các cơ quan truyền thông tổ chức trên 40 chương trình biểu diễn, tuyên truyền, quảng bá trên các phương tiện thông tin đại chúng. Trong đó có nhiều chương trình phát sóng vệ tinh ra nước ngoài. Thông qua các hình thức, phương tiện truyền thông, nhân dân cả nước và người Việt Nam ở nước ngoài có thể tiếp cận đầy đủ di sản hát Xoan về nguồn gốc, xuất xứ và các làn điệu, quả cách của loại hình nghệ thuật này. Qua đó, tỉnh Phú Thọ đã huy động được nguồn lực của cả hệ thống chính trị và những người dân mến mộ hát Xoan, để bảo tồn và phát huy các giá trị di sản trong giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần và thúc đẩy phát triển du lịch địa phương.

Theo ông Nguyễn Ngọc Ân, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, đến thời điểm này, trên địa bàn tỉnh Phú Thọ có 20 câu lạc bộ hát Xoan, trong đó, 16 câu lạc bộ mới được thành lập sau khi hát Xoan được UNESCO vinh danh. Ngành văn hóa đã củng cố duy trì được 1.860 đội văn nghệ trình diễn được một số quả cách hát Xoan. Những hạt nhân văn nghệ trên giữ vai trò quan trọng trong việc truyền dạy, đào tạo thế hệ trẻ duy trì, tiếp nối và phát triển di sản hát Xoan trong cuộc sống đương đại rộng khắp trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. Không chỉ tại thành phố Việt Trì - cái nôi của hát Xoan, bộ môn nghệ thuật này còn được phổ biến, truyền dạy rộng rãi ở thị xã Phú Thọ và các huyện miền núi có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống như: Yên Lập, Thanh Sơn, Tân Sơn, Đoan Hùng.

Sản phẩm văn hóa, du lịch đặc sắc

Ông Hà Kế San, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ khẳng định, hát Xoan gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã trở thành bản sắc văn hóa, đạo lý truyền thống của người Việt Nam, thể hiện lòng biết ơn của các thế hệ con cháu với công đức của tổ tiên trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Do vậy, các cấp, các ngành và nhân dân tỉnh Phú Thọ quyết tâm đưa di sản này trở thành một sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc của địa phương.

Trong nỗ lực bảo tồn một cách khoa học, bền vững hát Xoan, tỉnh  Phú Thọ đã sưu tầm được hàng nghìn trang tư liệu về các bài hát Xoan Phú Thọ. Đặc biệt, Hội Văn nghệ dân gian đã phối hợp với Nhà xuất bản Âm nhạc sưu tầm tư liệu bổ sung nhiều bản hát Xoan cổ, như tìm lại được Quả cách thứ 14 (Chơi dâu cách) bị thất truyền trong các phường Xoan. Qua đó, ghi hình, lời nguyên bản được 26/36 bản Xoan cổ để giới thiệu rộng rãi đến công chúng.

Những tư liệu quí giá trên là cơ sở để 4 phường Xoan gốc, 34 nghệ nhân hát Xoan tổ chức phục dựng, truyền dạy 6 lớp học hát Xoan cho 240 học viên tham gia. Ngoài ra, ngành Văn hóa Phú Thọ đã đào tạo được 120 hạt nhân hát Xoan cho các câu lạc bộ hát Xoan trong tỉnh. Nhiều cơ quan, ban, ngành, đoàn thể, trường học trong tỉnh Phú Thọ đã tổ chức các lớp hát Xoan cho cán bộ, hội viên, học sinh, sinh viên. Hiện nay, trên địa bàn thành phố Việt Trì, ngành Giáo dục đã đưa hát Xoan vào chương trình giảng dạy, phổ biến trong hệ thống các trường tiểu học và trung học cơ sở. Trường Đại học Hùng Vương dành hẳn chương trình ngoại khóa hằng tuần để tổ chức dạy và dàn dựng tiết mục hát Xoan trong sinh viên... Sức lan tỏa mạnh mẽ của hát Xoan trong cộng đồng, chính là một nét văn hóa đặc sắc thu hút ngày càng nhiều đồng bào, du khách trong nước và quốc tế khi về đất Tổ Hùng Vương, nhất là trong dịp Lễ hội Đền Hùng hằng năm.

Du khách đến với Đền Hùng không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp linh thiêng, uy nghi của 1.417 di tích thờ cúng các Vua Hùng và vợ con, tướng lĩnh thời Hùng Vương, một di sản đã thấm đẫm vào tâm hồn, tình cảm, trở thành đạo lý truyền thống của mỗi người dân Việt Nam, mà còn được trải nghiệm văn hóa tâm linh vùng đất tổ qua Di sản văn hóa hát Xoan trong cộng đồng dân cư vùng Đất Tổ.

Trong thời gian qua nhiều tour, tuyến du lịch văn hóa tâm linh đã tìm về 31 di tích gắn với trình diễn nghệ thuật hát Xoan. Tỉnh Phú Thọ đã và đang tiếp tục tôn tạo 28 di tích đình, đền, miếu cổ có liên quan đến không gian thiêng của hát Xoan. Đến nay, các di tích này cơ bản đáp ứng được trình diễn nghệ thuật hát Xoan cho đông đảo du khách, trong đó có miếu Lãi Lèn là di tích quan trọng ở vùng Xoan gốc được phục hồi nguyên gốc.

Di sản văn hóa phi vật thể liên tục thay đổi, có thể bị mai một, nhưng với hát Xoan, di sản này đang được làm giàu thêm bởi các thế hệ kế tiếp và sự đồng lòng, quyết tâm cao của cả cộng đồng hướng về nguồn cội.