Lều học của các em trường THCS Mường Lý tuềnh toàng trên sườn núi.

Gian nan vượt rừng "tìm chữ"

Từ TP Thanh Hóa, chúng tôi vượt hơn 200km để ngược lên cổng trời xã Mường Lý, huyện Mường Lát giáp biên giới Việt - Lào. Dọc đường, chúng tôi dễ dàng bắt gặp hình ảnh các điểm trường Trung học cơ sở (THCS) với hàng chục lều, lán được các em học sinh dựng lên làm nơi trú ngụ. Để tận mắt chứng kiến những chiếc lều xiêu vẹo, lô nhô giữa rừng như một "doanh trại" thu nhỏ, chúng tôi tiếp tục ngược lên thị trấn Mường Lát, rồi xuôi theo tả ngạn sông Mã đến trường THCS Mường Lý, nơi một bên là núi đá cheo leo, một bên là vực sâu thăm thẳm.

Trong lều học của Giàng Seo Chơ, lớp 6B, bản Muống 1, tuềnh toàng, siêu vẹo. Nói là nhà "bán trú" cho sang, chứ thực ra đây là những cái lán được phụ huynh dựng tạm bằng những miếng tre, nứa ghép lại để làm nơi cho các em tá túc. Cái lều trọ học của Chơ nằm chót vót trên sườn núi. Bốn "cột nhà" làm bằng cây rừng to như "cổ chân" được chôn sâu dưới nền đất, những bức vách tuềnh toàng bằng nan tre, nan nứa, mái lợp bằng lá cọ. Mùa nắng không sao, mùa mưa, những lều trọ học này ướt sũng nước, quần áo, sách vở lại được các em mang ra phơi, giăng đầy trên các cành cây, bờ rào, phiến đá.

Căn lều của nhóm bạn Vàng A Pó, lớp 7B, bản Sài Khao, rộng chừng 9m2, mái lợp lá cây rừng, có đến 6 em học sinh cùng ở. Trong lều chẳng có bàn ghế ngồi học, ngoại trừ chiếc sạp nứa do các em tự làm để nằm ngủ và học bài. Hôm nay ngày đầu tuần, nhưng Pó đã phải xin phép nghỉ học. Đi bộ hơn 20km từ bản Sài Khao đến trường, "cõng" trên lưng một số vật dụng xuống núi, tới trường, Pó đã mệt lử, nói không thành lời. "Em chỉ xin nghỉ một ngày ở nhà làm lại cái lều rồi sẽ đi học lại. Mùa này mưa, nắng thất thường, nếu không làm kịp sẽ không có chỗ ở" - Pó tâm sự.

Việc ăn ở thiếu thốn đối với học sinh nam đã là hết sức khó khăn, các em gái còn khó khăn gấp bội. Em Hàng Thị Vàng, lớp 7A, bản Ún, hai năm nay ở lại lều để học. Lần đầu tiên đến trường, Vàng được bố mẹ dựng cho cái lều trên khu đất "vàng" trước cổng nhà bán trú. Qua hai mùa đào nở, lều của Vàng không được tu sửa nên đã mục nát xuống cấp trầm trọng. Nhà cách xa trường, bố mẹ Vàng phải đi nương rẫy, không có thời gian chăm sóc cho em, nên bây giờ lều của Vàng chỉ để làm bếp nấu ăn cùng các bạn. Tối đến, Vàng sang lán của các bạn nữ khác ngủ. Nay Vàng xin ngủ chỗ này, mai xin ngủ chỗ khác. Vàng tâm sự: "Nhiều khi muốn bỏ học về nhà, thấy đi học khổ quá. Không học lại không biết cái chữ, em đành phải theo học được đến đâu hay đến đó". Tôi hỏi, nếu có một điều ước, em sẽ ước gì? Vàng nói: "Em chỉ ước có một cái lều chắc chắn, không bị mưa gió để tối đến, em không phải đi ngủ nhờ nữa".

Măng rừng là món ăn chính của các em học sinh trường THCS Mường Lý.

Còn đó những khó khăn

Ngồi nói chuyện với chúng tôi, nhưng mắt thầy giáo Mai Văn Dũng, Hiệu trưởng trường THCS Mường Lý vẫn rơm rớm khi nhìn học sinh của mình. Đồ đạc của các em chỉ vỏn vẹn mấy cuốn sách, vài ba bộ quần áo cũ kỹ, nhàu nát, chiếc chăn chiên mỏng treo lủng lẳng bên vách lều để chống chọi với mùa đông khắc nghiệt của vùng sơn cước. "Mọi sinh hoạt của các em phải tự túc, tự nấu ăn và tự lo tất cả cho chính mình. Đa số gia đình các em đều có hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Sự hỗ trợ của thầy cô không đủ để bù đắp cho sự thiếu hụt vật chất, tinh thần của bọn trẻ. Thấy cảnh các em ở nhà tạm, thầy cô thương lắm. Hiện nay, nhà trường đã được xây 2 nhà bán trú với 20 phòng, mỗi phòng chỉ ở được 8 em nên không thể giải quyết hết số học sinh của nhà trường. Đến nay, ngoài các phòng bán trú, học sinh còn phải dựng gần 100 lều trên các sườn đồi làm chỗ ở. Nhà trường đã nhiều lần tham mưu với chính quyền địa phương quy hoạch mặt bằng, xây dựng các công trình nhà ở, bếp ăn cho học sinh. Nhưng đến thời điểm này vẫn chưa được đầu tư xây dựng theo mô hình trường bán trú, nên thầy và trò vẫn phải tiếp tục tự khắc phục" - Thầy Dũng chia sẻ.

Trên những cái sạp làm bằng tre, nứa ọp ẹp để nằm ngủ, Vàng A Pó vừa về quê cuối tuần mang được ít gạo lên. Bữa cơm trưa hôm đó, mấy đứa bạn của Pó tập trung đông đủ để ăn cơm mới. Đúng 11 giờ 30 phút, mùi cơm thơm nồng bốc lên nghi ngút, bốn, năm đứa trẻ đau đáu nhìn vào nồi cơm, thèm thuồng. Tôi hỏi cơm chín rồi sao các em chưa ăn? Pó bảo, chưa được đâu, chờ thằng Chơ nữa. Mấy ngày nay, nó chưa có hạt cơm nào vào bụng, toàn ăn sắn thôi. Tôi hỏi: Chơ đi đâu? Pó nói: Không biết! Chắc đói quá, thằng Chơ vào nhà dân xin cái gì bỏ bụng.

Thằng Chơ từ đâu vừa chạy về tới lều, cả nhóm liền bê nồi cơm lên múc ăn. Nhìn vào bữa cơm trưa của các em, chúng tôi thấy cay cay sống mũi. Vì ngoài nồi cơm, các em chỉ có bát nước mắm và tí rau rừng làm canh. Tôi mới hỏi được dăm ba câu, quay lại, nồi cơm đã trơ đáy.

Xong bữa cơm, cả nhóm đứng lên vươn vai sung sướng. Bát đũa vứt lổng chổng. Chơ nhanh nhảu gạt bát đũa sang một bên, mời chúng tôi ngồi. Chơ bảo, hầu hết các bạn đến đây trọ học đều xa nhà từ 10 đến 20km đường rừng. Một tháng mới về được một hoặc hai lần nên ở đây rất thiếu ăn, đói là chuyện thường tình. "Mùa đông nhà xa, bọn em ít về lắm. Cứ tuần nào không về nhà là không có cái ăn rồi. Trung bình một tháng bọn em phải vào rừng lấy rau, măng, đi đào trộm củ sắn về ăn trừ bữa. Hôm nọ, mấy đứa vào rừng bắt được con chuột mang về làm thịt, thế là có bữa ăn tươi, còn không thì thi thoảng mới thấy mùi thịt cá" - Chơ tâm sự.

Không chỉ thiếu ăn, thiếu mặc, thiếu chỗ ở, học sinh trường THCS Mường Lý còn thiếu trầm trọng nước sinh hoạt. Cứ sau giờ lên lớp, hàng chục học sinh lại rồng rắn nối đuôi nhau người xách can, kẻ xách xô đi bộ xuống các khe suối múc từng can về làm nước sinh hoạt. "Khổ lắm, anh ơi, vào mùa nắng còn đỡ, mùa đông, chúng em không thể xuống suối tắm được. Múc nước từ suối lên thì chỉ được một, hai can 5 lít làm sao đủ nước để tắm. Chưa nói đến lều lán tuềnh toàng, chúng em còn không có chỗ mà tắm", Giàng Thị Séo tâm sự.

Trao đổi với chúng tôi, ông Đinh Công Đại, Chủ tịch UBND xã Mường Lý cho biết: "Xã có 4 dân tộc anh em sinh sống là Mông, Mường, Thái, Kinh, trong đó, người dân tộc Mông chiếm đa số. Đây là xã có tỷ lệ đói nghèo cao nhất tỉnh, với 869 hộ thì có tới 608 hộ thiếu đói. Nguyên nhân của đói nghèo ở đây là do thiếu đất canh tác, cả xã chỉ có 6ha ruộng nước. Bà con chủ yếu trồng lúa nương, ngô, sắn, mỗi năm một vụ, phụ thuộc vào thiên nhiên, nên thiếu đói lương thực triền miên. Hằng năm, tỉnh Thanh Hoá phải cấp từ hai đến ba đợt gạo cứu đói cho nhân dân Mường Lý. Toàn xã hiện có hơn 300 em học sinh tiểu học, THCS phải trọ học, dựng lều lán ngoài khu vực trường. Do còn rất nhiều khó khăn, nên phần lớn số học sinh của xã chỉ học hết cấp THCS, một số ít học hết Trung học phổ thông là bỏ học đi làm ăn xa, hoặc ở nhà lên nương, rẫy phụ giúp gia đình.

Thực tế, hoàn cảnh sống quá thiếu thốn đã tác động không nhỏ đến việc học tập và chất lượng đào tạo của nhà trường, ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu giảm dần khoảng cách giữa học sinh ở vùng xa với học sinh thị trấn. Nhu cầu đi học của các em vùng cao là chính đáng, nhưng việc hỗ trợ xây nhà tạm trú cho các em quá chậm, dẫn đến nhiều hệ lụy khó lường, nhất là chất lượng học tập và quản lý học sinh.