Hơn 1.300 mộc bản Phật giáo có niên đại hàng trăm năm tuổi được lưu giữ tại chùa Từ Đàm (TP Huế). Ảnh: Châu An

Năm 2009, hơn 34.600 mộc bản triều Nguyễn lần đầu tiên được UNESCO công nhận là di sản tư liệu thế giới tại Việt Nam. Đến năm 2012, UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương chính thức ghi danh mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm (xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang) là di sản tư liệu ký ức thế giới. Tại Huế, mộc bản Phật giáo vẫn đang được gìn giữ tại nhiều ngôi chùa, nhưng vì nhiều lý do khác nhau nên đến nay, số di sản quý giá này cũng đang dần bị thất lạc và hư hỏng nặng.

Nhiều năm qua, chùa Từ Đàm được biết đến như là một cổ tự linh thiêng ở xứ Huế, còn lưu giữ một số lượng lớn mộc bản Phật giáo. Hòa thượng Thích Hải Ấn, Phó ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thừa Thiên Huế cho biết, hiện chùa đang lưu giữ 1.319 mộc bản Phật giáo, trong đó mộc bản có "tuổi đời" lâu nhất là mộc bản kinh Phật Kim Cang được khắc vào năm Chính Hòa thứ 19 (Mậu Dần, 1698), tức là dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu (1675-1725).

Tuy nhiên, vì nhiều lý do nên số mộc bản này đã bị thất lạc, hiện chỉ còn duy nhất 1 ván với hai mặt khắc, trong đó một mặt khắc 4 trang cuối của cuốn kinh và mặt còn lại khắc tranh đồ họa pháp hội giảng kinh do Thiền sư Thạch Liêm Đại Sán vẽ. Tính đến thời điểm hiện tại, có thể khẳng định, đây là mộc bản kinh Phật có niên đại xưa nhất tại Đàng Trong được tìm thấy.

Theo Hòa thượng Thích Hải Ấn, việc tìm kiếm và lưu giữ các mộc bản Phật giáo không hề đơn giản. Hòa thượng nhớ lại, cách đây khoảng 10 năm, trong một buổi triển lãm do Trung tâm văn hóa Phật giáo Liễu Quán (Huế) tổ chức, ông đã phát hiện ra nhiều bản ván khắc kinh phật, ấn chú... có từ thời triều Nguyễn được một số ngôi chùa đưa đến trưng bày. "Lúc đó, tôi nghĩ đây là những bộ kinh Phật quý giá của các bậc tiền bối đi trước để lại, mình phải có trách nhiệm gìn giữ.

Sau đó, nhà chùa đã tổ chức sưu tầm và đến nay đã có một lượng mộc bản Phật giáo "độc nhất vô nhị" của cả nước. Trong đó, ngoài kinh Kim Cang kể trên, còn có 2 bộ kinh được khắc vào năm 1772 - 1773, thời chúa Nguyễn Phúc Thuần, là "Tam kiếp tam thiên tôn Phật danh kinh" và "Phật thánh nhật lịch", Hòa thượng Thích Hải Ấn cho biết thêm.

Trong các mộc bản Phật giáo Huế, chiếm đa phần là các bản kinh văn khắc trên gỗ thị - một loại gỗ tốt và có ý nghĩa tâm linh. Số còn lại là những mộc bản khắc luật tạng, ấn chú, sớ điệp... Phần lớn những loại mộc bản này đều được khắc bằng chữ Hán, chỉ có một số rất ít là bản khắc chữ Nôm, chữ Phạn. Đặc biệt, hiện chùa Từ Đàm còn lưu giữ đầy đủ bộ ván khắc "Luật giải" thời Thành Thái với 6 mặt khắc Tỳ-ni giải, 12 mặt khắc Sa-di giải, 10 mặt khắc Quy sơn giải.

Ngoài chùa Từ Đàm, Bảo tàng Lịch sử và Cách mạng tỉnh Thừa Thiên Huế, từ đường Đào Lý Phương Viên (120 Mai Thúc Loan, TP Huế) và một số ngôi chùa khác ở Huế, vẫn còn lưu giữ hàng trăm mộc bản Phật giáo quý hiếm. Cụ thể là cuối năm 2013, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV đã thực hiện cuộc khảo sát mộc bản Phật giáo tại Huế và phát hiện có 2.933 ván khắc được lưu giữ tại 13 chùa và họ tộc như: Chùa Thiên Mụ lưu trữ 529 bản khắc, chùa Từ Hiếu 280 mặt khắc, chùa Bảo Lâm 158 mặt khắc...

Theo đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu, mộc bản Phật giáo Huế là những tác phẩm điêu khắc hết sức tinh xảo, công phu và là di sản tư liệu có giá trị không chỉ riêng đối với Phật giáo, mà còn là một phần không thể tách rời trong dòng chảy văn hóa dân tộc. Bởi lẽ, số mộc bản này cung cấp nhiều thông tin có giá trị trong công tác nghiên cứu sử học, văn hóa và ngôn ngữ học kể từ thời các chúa Nguyễn đến những thập niên cuối thế kỷ XX.

Thế nhưng việc gìn giữ, bảo quản số mộc bản Phật giáo hiện nay đang là một bài toán nan giải. Hòa thượng Thích Hải Ấn cho hay: "Qua thời gian, đặc biệt là thời tiết ở Huế mưa nhiều, ẩm ướt nên số lượng mộc bản bị hư hại, mối mọt rất nhiều. Nhà chùa chỉ còn cách là đưa số mộc bản vào kho rồi thắp điện thường xuyên để bảo quản. Nhiều ngôi chùa khác ở Huế cũng trong tình cảnh tương tự, bởi không có không gian trưng bày và bảo quản mộc bản".

Đứng trước thực trạng đó, mới đây, UBND tỉnh Thừa Thiên Huế đã đồng ý cho Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh thành lập chùa Viên Giác (tọa lạc tại phường Đúc, TP Huế). Sau khi chùa được xây dựng xong, nơi đây sẽ là điểm lưu trữ, trưng bày hàng ngàn mộc bản Phật giáo được tìm thấy ở các cổ tự tại Huế. Qua đó, góp phần bảo tồn di sản mộc bản Phật giáo quý hiếm trước nguy cơ mai một, thất truyền.