Sáng 31-3, tại thành phố Pleiku (Gia Lai), trong khuôn khổ dự án "Chuyển đổi nông nghiệp bền vững tại Việt Nam VnSAT", Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tổ chức diễn đàn "Khuyến nông sản xuất cà phê thích ứng với biến đổi khí hậu". Tham dự có các chuyên gia đầu ngành của Cục Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây Nguyên, cùng với gần 200 nông dân trồng cà phê trên địa bàn 2 tỉnh Kon Tum và Gia Lai.

Theo thống kê của Cục Trồng trọt, đến cuối năm 2016, diện tích cà phê cả nước đạt gần 650 nghìn ha, trong khi quy hoạch đến năm 2020 chỉ có 600 nghìn ha. Hiện tượng El Nino năm 2016 đã ảnh hưởng đến 116 nghìn ha cà phê, gây mất trắng gần 7 nghìn ha. Bên cạnh đó, việc mùa mưa đến sớm khiến hoa nở trái mùa chiếm 15-20%, trong đó, 50-70% không đậu quả. Đồng thời, Cục Trồng trọt cũng chỉ ra những mặt hạn chế: Tình trạng canh tác cà phê nói chung còn thiếu bền vững do quy mô sản xuất nhỏ, cây giống chưa đảm bảo, cơ cấu cây cà phê chưa hợp lý (trên 92% cà phê trong nước là cà phê vối), sử dụng nước tưới, phân bón còn lãng phí.

Tại diễn đàn, nhiều khía cạnh của biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến sản xuất đã được đưa ra bàn luận để tháo gỡ khó khăn cho nông dân. Ông Trần Văn Khởi,  Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cho rằng: Lâu nay nhắc đến biến đổi khí hậu thì chúng ta cứ nghĩ nó không ở nước ta, nhưng 2 năm nay, nó đã trở nên rõ ràng nhất. Có thời điểm trời mưa, nông dân vẫn phải tưới nước bổ sung cho cây hay mùa nắng nhưng vẫn có mưa xảy ra đã không còn là chuyện lạ. Có những lúc, bà con không muốn mưa nhưng mưa lại xảy ra, làm xáo trộn đời sống, sản xuất. Mưa nghịch mùa làm cà phê ra hoa trái vụ nhưng không đậu quả, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng.

Theo Thạc sĩ Hà Văn Uyển, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Gia Lai: Thường mùa mưa bắt đầu từ tháng 5 và kết thúc vào tháng 10, nhưng do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu khiến thời tiết diễn biến rất phức tạp, hạn kéo dài, mưa không đúng lúc. Riêng trong vụ 2015-2016 trên địa bàn tỉnh có khoảng 7 nghìn ha cà phê bị ảnh hưởng do hạn, gây thiệt hại gần 77 tỷ đồng. Chính sự biến đổi này đã làm cho người trồng cà phê bị thiệt hại nặng, đối mặt với việc thất thu, sâu bệnh hoành hành... Biện pháp phòng trừ hữu hiệu nhất là quản lý tốt về dinh dưỡng, phòng trừ dịch hại ngay từ khâu làm giống, chăm sóc và kỹ thuật canh tác.

Trong chủ đề về thích ứng với biến đổi khí hậu, nhiều ý kiến bà con nông dân nông dân thắc mắc: Mùa khô bón phân như thế nào, khi gặp trời mưa khiến cà phê ra hoa sớm phải làm sao để khắc phục, có giải pháp nào giúp người dân đối phó khô hạn..., đều được các chuyên gia chia sẻ và khuyến cáo cách làm. Theo Thạc sĩ Hồ Công Trực, Trung tâm Nghiên cứu Đất, Phân bón và Môi trường Tây Nguyên: Mưa trái mùa làm cho cà phê ra hoa sớm, tỷ lệ đậu quả thấp, đồng thời cũng làm cho chu kỳ ra hoa tiếp theo bị ảnh hưởng. Chính vì vậy, bà con cần phải có biện pháp nuôi quả trong mùa khô, kéo dài qua mùa mưa và cách bón phân hợp lý sẽ khắc phục hiệu quả thời tiết thất thường. Bón phân đảm bảo cân đối, kịp thời vụ, đúng cách và đủ hàm lượng. Cụ thể, ngoài bón phân chính là hữu cơ, thì các loại phân vô cơ khác cần được bổ sung đầy đủ theo tỷ lệ nguyên chất như: 300kg N, 100kg P205, 300kg K2O cho mục tiêu năng suất 3-3,5 tấn nhân/ha.

Các chuyện gia cũng hướng dẫn cho nông dân giải pháp áp dụng hệ thống tưới tiêu nhỏ giọt giúp vừa tiết kiệm, tránh lãng phí nước tưới vừa tăng hiệu quả sử dụng phân bón qua hệ thống. Đồng thời khuyến cáo người dân trồng xen các loại cây ăn quả, cây chắn gió trong vườn cà phê vừa tạo bóng mát, vừa tăng giá trị trên cùng diện tích đất. Về lâu dài là nghiên cứu và sản xuất các loại giống có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, xây dựng các nguồn giống đầu dòng.

Tại diễn đàn, một số mô hình hay, cách làm hiệu quả cũng được chia sẻ rộng rãi để bà con học hỏi. Để khắc phục tình trạng cà phê ra hoa sớm, nông dân Đặng Văn May (xã Đắk Mar, huyện Đắk Hà, Kon Tum) nói: "Mưa sớm, mưa trái mùa khiến cho cà phê ra hoa sớm thì bà con không nên vội vàng tưới đuổi (tưới sau cơn mưa để cung cấp đủ nước cho cây ra hoa - PV). Nếu nóng vội, cây phân hóa mầm chưa hết thì dẫn đến năng suất không đảm bảo cả vụ hiện tại lẫn vụ sau. Đến khi cây đậu trái non chỉ cần cung cấp đủ phân bón và tưới nước thích hợp là ổn".

Theo ông Trần Văn Khởi, để phát triển cà phê bền vững, không chỉ cần hạn chế rủi ro, mà còn cần hướng đến một nền nông nghiệp sạch. Hiện Tây Nguyên chiếm đến 84% diện tích cà phê cả nước và đã có khoảng 50% thực hiện theo quy trình đảm bảo an toàn thực phẩm được chứng nhận về tiêu chuẩn 4C, UTZ. Trong thời gian sắp tới sẽ mở rộng hơn và cần sự vào cuộc của các bên như hệ thống khuyến nông, chính quyền địa phương..., đặc biệt là hệ thống doanh nghiệp thu mua cà phê đảm bảo chất lượng.

Hoài Nhơn