Tổng thống Áp-ga-ni-xtan Ha-mít Ca-dai. Ảnh: AP

Từ "búp bê của Mỹ"…

Ha-mít Ca-dai là con của một gia đình chính trị lớn ở Áp-ga-ni-xtan. Cha của ông từng giữ chức Chủ tịch Hạ viện Áp-ga-ni-xtan thập niên 60 của thế kỷ trước. Gia đình ông trước đây ủng hộ vua Da-hia Sa, vì thê, ông đã có ảnh hưởng chính trị ở Áp-ga-ni-xtan ngay từ khi còn trẻ. Ông đã theo học chương trình cao học về chính trị ở Đại học Hi-ma-chan tại Ấn Độ, từ năm 1979 đến 1983. Ca-dai cũng có thời gian làm việc cho Cơ quan tình báo Trung ương Mỹ (CIA) và gây quỹ ủng hộ kháng chiến chống lại Liên Xô. Sau đó, ông cũng có một thời gian ngắn hợp tác với Ta-li-ban vào những năm 1990.

Sau vụ khủng bố tấn công vào nước Mỹ (9-11-2001), Oa-sinh-tơn đã phát động cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu và tiến hành cuộc truy tìm trùm khủng bố mạng lưới An Kê-đa Ô-xa-ma Bin La-đen ở Áp-ga-ni-xtan. Chính ông Ca-dai là người đã hậu thuẫn Mỹ lật đổ chế độ Ta-li-ban ở quốc gia Nam Á này. Bị thương trong một cuộc oanh kích của Quân đội Mỹ, ông được đưa ra nước ngoài chữa bệnh. Được người Mỹ hậu thuẫn, ông Ca-dai đã trở thành Tổng thống Áp-ga-ni-xtan tháng 12-2004, sau một cuộc bầu cử vào tháng 10 cùng năm. Ông Ca-dai chính là người được Tổng thống Mỹ khi đó là G. Bu-sơ tín nhiệm, thường xuyên liên lạc qua điện thoại vệ tinh. Khi đó, nhiều người đã đặt cho ông danh hiệu "búp bê của Mỹ".

Thế nhưng, mối giao hảo giữa ông Ca-dai và Oa-sinh-tơn trở nên xấu đi kể từ khi Tổng thống Ba-rắc Ô-ba-ma lên cầm quyền đầu năm 2009. Truyền thông Mỹ thậm chí không giấu giếm điều này khi nói thẳng ra rằng, ông Ô-ba-ma đã bỏ đường dây liên lạc với ông Ca-dai mà người tiền nhiệm G. Bu-sơ lập ra. Thậm chí, Mỹ còn tìm cách giảm bớt quyền lực của ông Ca-dai với lý do chính quyền Ca-bun không đủ khả năng ngăn chặn tình trạng tham nhũng và đảm bảo an ninh quốc gia.

Về lý do mà Mỹ và châu Âu muốn giảm bớt quyền lực của Tổng thống Ha-mít Ca-dai, chuyên gia phân tích Giu-li-an Bo-giơ của tờ "Người bảo vệ" (Anh) nói: "Mỹ và các đồng minh châu Âu thất vọng trước sự yếu kém của Chính phủ Áp-ga-ni-xtan khiến nạn tham nhũng lan tràn và cho rằng phần trách nhiệm chính thuộc về Tổng thống Ha-mít Ca-dai". Ngoài ra, Oa-sinh-tơn cũng không hài lòng với việc ông Ha-mít Ca-dai có thỏa hiệp với trưởng tộc các bộ lạc khiến việc chống Ta-li-ban không hiệu quả cũng như không thể xóa bỏ tập tục trồng ma túy tại quốc gia này.

Từ đó, Mỹ cùng các nước châu Âu mà ủng hộ mạnh mẽ nhất là Anh và Pháp có kế hoạch dựng lên một nhân vật mới nhằm thay đổi bộ máy lãnh đạo ở Ca-bun. Đó chính là cựu Ngoại trưởng Áp-ga-ni-xtan Áp-đu-la Áp-đu-la, một bác sĩ chuyên khoa mắt và là người cũng từng làm việc thân cận với lực lượng Liên minh phương Bắc thân Mỹ. Với sự hậu thuẫn của Oa-sinh-tơn, ông Áp-đu-la ra ứng cử tranh chức Tổng thống với ông Ca-dai trong cuộc chạy đua bầu cử tháng 8-2009. Tuy nhiên, vấn đề trở nên phức tạp khi Tướng Xtan-li Mác Cri-xtan, Tư lệnh lực lượng Quân đội Mỹ tại Áp-ga-ni-xtan, cho rằng, tình hình sẽ bất ổn nếu Mỹ không ủng hộ ông H.Ca-dai. Nhiều nhà phân tích cũng nhận định, không hiểu được gốc rễ tình hình Áp-ga-ni-xtan, Mỹ khó có thể phán xét chính xác cách điều hành Chính phủ của Tổng thống Ha-mít Ca-dai và nhất là không thể can thiệp sâu sắc để giảm ảnh hưởng của một vị Tổng thống được người dân Áp-ga-ni-xtan bầu lên. Đó là lý do khiến ông Ca-dai tái cử Tổng thống lần hai dù không dễ dàng gì.

…đến là người đối đầu

Trong vài tháng trở lại đây, cả Mỹ và phương Tây đều không thể cắt nghĩa được hành động của Tổng thống Ca-dai, người luôn được coi là đồng minh tin cậy trong cuộc chiến chống khủng bố, nhưng nay lại bất ngờ quay lưng với "bạn bè" để ngả sang "kẻ thù" khi chỉ còn vài tháng nữa sẽ hết nhiệm kỳ Tổng thống.

Kể từ khi đạt được nhất trí về thời điểm rút quân chiến đấu khỏi Áp-ga-ni-xtan, Ca-bun và Oa-sinh-tơn đã mất nhiều tháng để thương lượng về BSA liên quan đến kế hoạch duy trì 10.000 quân Mỹ tại Áp-ga-ni-xtan sau năm 2014. Những bất đồng xung quanh những điều khoản trong Hiệp định đã khiến Oa-sinh-tơn phải lùi thời điểm ký BSA từ cuối năm 2013 sang đầu năm 2014. Thậm chí, cấp ký văn kiện cũng được nới lỏng hơn trước khi Nhà Trắng tuyên bố người đặt bút ký không nhất thiết phải là Tổng thống Ca-dai mà có thể là Bộ trưởng Quốc phòng hoặc một quan chức cấp cao trong chính quyền Ca-bun.

Tuy nhiên, Tổng thống sắp mãn nhiệm của Áp-ga-ni-xtan vẫn kiên quyết không ký văn kiện này với lý do phản đối một số quyền ưu tiên đặc biệt dành cho lính Mỹ, như cho phép các binh sĩ Mỹ quyền miễn trừ hoàn toàn trước luật pháp sở tại, được tự do tiến hành tấn công các mục tiêu khủng bố và tự do khám xét nhà thờ, nhà dân. Mặc cho những dọa dẫm sẽ bị trừng phạt, hay những cảnh báo về nguy cơ đất nước sẽ rơi vào cảnh bất ổn như I-rắc hiện nay, vị Tổng thống người Pa-sơ-tun này vẫn không hề lay chuyển ý chí, vẫn khẳng định sẽ để lại nhiệm vụ khó nhằn cho người kế nhiệm sau cuộc bầu cử Tổng thống ngày 5-4 tới.

Nhiều giới chức Mỹ đã giận dữ gọi ông Ca-dai là "kẻ phản bội". Song, các chuyên gia nhận định chiến lược này của ông Ca-dai xuất phát từ chủ nghĩa dân tộc mà ông theo đuổi trong suốt thời kỳ cầm quyền và nếu thành công, sẽ là một dấu ấn trong di sản của chính khách này.

Xét trong bối cảnh thực tế hiện nay, dường như đây là chiến lược sống còn hợp lý nhất đối với cá nhân ông Ca-dai, nhất là khi ông sẽ không thể tiếp tục tranh cử theo quy định của Hiến pháp. Ông Ca-dai đang muốn tạo ra cho mình một lối thoát an toàn sau khi thôi nắm giữ cương vị Tổng thống. Theo tính toán của ông Ca-dai, với chiến lược này, ông không chỉ lưu lại trong dân chúng hình ảnh là một Tổng thống dám chống lại nước Mỹ trong cuộc chiến bảo vệ chủ quyền, mà còn có thể xích lại gần hơn với Ta-li-ban và gây sức ép để có được một thỏa thuận tốt hơn với Nhà Trắng.

Thế nhưng, xem ra đây lại là mong muốn không tưởng của ông Ca-dai khi giới chức Mỹ đã "chốt hạ" bằng một câu chắc nịch: Hoặc Áp-ga-ni-xtan phải chấp nhận ký BSA, hoặc phải hủy bỏ thỏa thuận vì Mỹ sẽ không thương thuyết lại. Thậm chí, trong một động thái nhằm trả đũa người từng được gọi là "đồng minh thân cận", ngày 10-2 vừa qua, Chính quyền Ô-ba-ma tuyên bố, Quân đội Mỹ đã thay đổi kế hoạch rút quân khỏi Áp-ga-ni-xtan. Theo đó, chính quyền Tổng thống Ô-ba-ma sẽ đợi cho tới khi Tổng thống Ca-dai kết thúc nhiệm kỳ (sau cuộc bầu cử sắp tới) rồi khi ấy mới đàm phán hoàn thành thỏa thuận BSA và đưa ra quyết định cụ thể việc Quân đội Mỹ ở lại Áp-ga-ni-xtan sau năm 2014 như thế nào. Theo tờ "Nhật báo phố Uôn", việc thay đổi kế hoạch quân sự này của Mỹ phản ánh sự thất vọng của Oa-sinh-tơn về triển vọng đạt được thỏa thuận BSA với nhà lãnh đạo Áp-ga-ni-xtan. "Nhật báo phố Uôn" dẫn lời một quan chức cấp cao của Mỹ nói rằng: "Nếu ông H.Cai-dai không là một phần trong giải pháp trên, chúng tôi phải có cách bỏ qua ông ta. Thực tế rõ ràng là ông H.Ca-dai không thể ký BSA và ông ta không đại diện cho tiếng nói của người dân Áp-ga-ni-xtan".

Với những quan điểm khác biệt này, có thể thấy rào cản chính cho việc ký kết BSA là độ vênh trong yêu cầu, đòi hỏi lợi ích của mỗi bên. Xét về lâu dài, Tổng thống Ca-dai có thể trì hoãn việc ký BSA, nhưng người kế nhiệm của ông sẽ không thể làm vậy, bởi lẽ, Áp-ga-ni-xtan cần có BSA để chống lại các nhóm vũ trang cực đoan, tiếp tục nhận được khoản viện trợ hàng tỷ USD về quân sự và dân sự, đồng thời tạo môi trường ổn định cho phát triển kinh tế.