Biên phòng - Mặc dù thời gian qua, dân tộc Chứt (bản Rào Tre, xã Hương Liên, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh) đã được BĐBP tỉnh, chính quyền địa phương và các lực lượng chức năng dành sự quan tâm, giúp đỡ đặc biệt, nhưng cuộc sống của họ vẫn đang gặp muôn vàn khó khăn. Một trong những vấn đề đáng lo ngại nhất là nguy cơ suy thoái nòi giống do kết hôn cận huyết thống.
 |
| Cô con gái Hồ Huyền Trang (ngoài cùng bên trái) của chị Hồ Thị Sâm và anh Hồ Văn Hà khi sinh ra đã không có bàn chân. |
Trước đây, người Chứt sống lang thang trong rừng thẳm, ở các hốc đá, bụi cây, cách biệt hẳn với thế giới văn minh. Từ năm 2001, họ mới được BĐBP Hà Tĩnh đưa về định canh, định cư tại bản Rào Tre. So với 15 năm về trước thì cuộc sống của đồng bào Chứt đã có nhiều thay đổi, song nhìn chung, trình độ văn hóa của người Chứt còn hạn chế, một số phong tục, tập quán lạc hậu và cuộc sống tự nhiên vẫn còn ăn sâu trong tư tưởng.
Đơn cử như việc dựng vợ, gả chồng, người dân bản Rào Tre từ bao đời nay luôn cho rằng đó là một phong tục đơn giản, mang tính đặc trưng riêng của đồng bào mình. Khi người con trai biết trong gia đình nọ có người con gái đã đến tuổi lấy chồng, người con trai vào trong rừng chặt một bó củi thật to, về đặt trước nhà cô gái. Nếu trong thời gian tới, không thấy bó củi đó nữa thì có nghĩa là nhà gái đã đồng ý cho người con trai ở rể. Từ đó, họ thành vợ, thành chồng, bất kể việc đôi trai gái đó cùng chung một dòng máu.
Từ khi người Chứt được Nhà nước quan tâm hỗ trợ về kinh tế để ổn định cuộc sống, họ nảy sinh tâm lý lười lao động, suốt ngày quanh quẩn bên ngôi nhà của mình nên việc tiếp xúc với môi trường văn hóa bên ngoài hết sức hạn chế. Chưa kể những sự khác biệt về lối sống, phong tục tập quán giữa người dân tộc và người Kinh khiến cho việc kết giao ngoại tộc gặp vô vàn khó khăn.
Trung tá Dương Thanh Tịnh, Tổ trưởng Tổ công tác Rào Tre, Đồn BP Bản Giàng, chia sẻ: "Thanh niên trong bản nếu muốn lấy vợ, lấy chồng thì phải sang Quảng Bình, vì ở đó có người Chứt sinh sống. Nhưng do đường sá xa xôi, đi bộ mất nửa ngày đường mới tới. Có người đến được thì lại bị thanh niên làng ngăn cản, do tâm lý "trai làng giữ gái làng" làm cho thanh niên ở Rào Tre nản lòng, không dám đi nữa".
Kết hôn cận huyết thống đang khiến đồng bào dân tộc Chứt ở Hà Tĩnh đối mặt với nguy cơ suy thoái nòi giống. Đa phần những đứa trẻ được sinh ra từ các cặp đôi cận huyết mang trong mình nhiều loại bệnh khiến chúng còi cọc, chậm lớn. Ông Trần Văn Lộc, Trạm trưởng Y tế xã Hương Liên, huyện Hương Khê cho biết, hiện trong bản có 4 cặp vợ chồng là con dì lấy con cậu, con chú lấy con bác.
Trong các gia đình này, có cháu bị teo và dị tật chân, có cháu bị thiểu năng trí tuệ, sức khỏe kém. Như trường hợp chị Hồ Thị Sâm và anh Hồ Văn Hà là con dì, con cậu lấy nhau. Cô con gái thứ hai Hồ Huyền Trang khi sinh ra đã không có bàn chân. Anh Hồ Viết Bốn và chị Hồ Thị Bình cũng là anh em họ nhưng vẫn về sống chung một nhà. Người con gái đầu của cặp vợ chồng này chỉ sống được một thời gian ngắn rồi qua đời, hai người con tiếp theo tuy còn sống nhưng sức khỏe rất yếu.
Đau đầu tìm bạn đời cho người Chứt
"Điều làm chúng tôi lo nghĩ, tìm cách giải quyết hiện nay đối với người Chứt bản Rào Tre là hôn nhân cận huyết…", Thượng tá Võ Trọng Hải, Chỉ huy trưởng BĐBP Hà Tĩnh tâm sự với chúng tôi như vậy, khi đề cập đến vấn đề phát triển dân tộc Chứt. Giải pháp được các anh đưa ra là: "Một năm, dân tộc Chứt có 2 tết truyền thống là tết Lấp lỗ và tết Ăn cơm mới. Những dịp này, chúng tôi dự định sẽ tổ chức luân phiên cho dân tộc Chứt ở 2 tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Bình giao lưu văn hóa, văn nghệ để thanh niên quen biết, tìm hiểu, tỏ tình…"
Để bảo tồn dân tộc Chứt ở bản Rào Tre, tháng 9-2014, UBND tỉnh Hà Tĩnh đã phê duyệt Đề án phát triển đồng bào dân tộc Chứt ở bản Rào Tre đến năm 2020. Theo đó, để khuyến khích hỗ trợ người Kinh và các dân tộc khác kết hôn với người dân tộc Chứt, mỗi cặp vợ chồng ngoại dân tộc cưới nhau sẽ được UBND tỉnh cấp đất phục vụ sinh hoạt, canh tác và hỗ trợ tiền mặt 30 triệu đồng, Bộ Chỉ huy BĐBP Hà Tĩnh hỗ trợ 20 triệu đồng. Ngoài ra, UBND tỉnh cũng lập đề án trình Chính phủ mở đường nối bản Rào Tre sang các bản người Chứt ở huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình để thanh niên có điều kiện kết giao. Những chính sách này được kỳ vọng là cú hích để đưa người Chứt ở Rào Tre thoát khỏi cái bóng của mình, hòa nhập với xã hội văn minh.
Ngay sau khi đề án được triển khai, một đám cưới lịch sử giữa chàng trai Lê Xuân Công người Kinh và cô gái Hồ Thanh Mai người Chứt đã diễn ra ở Rào Tre đầu tháng 4/2015. Đó là thắng lợi bước đầu trong công cuộc chống hôn nhân cận huyết của BĐBP và các lực lượng chức năng tỉnh Hà Tĩnh.
Tuy nhiên, để có thể giải quyết triệt để tình trạng này, cần thiết phải có sự chung tay của cả hệ thống chính trị, xã hội, để có những nghiên cứu khoa học cụ thể và những giải pháp hữu hiệu, để bảo vệ, duy trì nòi giống, giúp họ thoát khỏi những tập tục lạc hậu, hòa nhập với cộng đồng các dân tộc anh em. Xem ra chặng đường phía trước vẫn còn khá gian nan.
