Mùa xuân Pha Long. Ảnh: Lê Hoàng

...Một buổi chiều mùa hạ xa xưa, mây đen ùn ùn kéo về che rợp cả bầu trời. Những tia chớp rạch xé, kéo theo những tiếng sấm chuyển rung rừng núi. Mưa như trút nước, hết trận này tiếp trận khác, suốt cả đêm. Trời rạng sáng thì mưa ngớt. Bầu trời trở lại quang đãng, sáng sủa. Bỗng mọi người phát hiện trên triền đất thoai thoải hiện ra một khối đá có hình thù dị thường.

Mấy vị trưởng lão ra xem. Hầy dà! Rõ là hình Rồng Hoa hiện hình trên đất quê mình. Rồng Hoa tiếng địa phương là Hóa Lồng. Từ đó địa phương này có tên gọi là Hóa Lồng. Dân vùng này đánh ngựa thồ hàng xuống chợ Mường Cang. Khách mua hàng hỏi:

- Tả tế từ Cao Sơn hay từ Lũng Pâu xuống đấy?

- Ở Hóa Lồng mà.

Hóa Lồng có chợ. Đến phiên chợ, người từ Tả Gia Khâu, từ Bản Mế, Thào Chu Phìn vượt sông La Hờ, qua Tả Gia Khâu sang, từ Nấm Lư, Lũng Khấu Nhin, từ Mường Cang rủ nhau đi lên Hóa Lồng. Hóa Lồng trở thành địa danh quen thuộc của cả một vùng núi điệp trùng. Hóa Lồng là cái tên truyền khẩu. Đến khi ghi thành văn tự quốc ngữ, nó thành Pha Long. Khu Pha Long, xã Pha Long, Đồn BP Pha Long... Pha Long trở thành cái tên quen thuộc nghe giản dị, nhưng gắn với bao sự kiện lịch sử và nhiều truyền thuyết li kỳ.

Truyền thuyết kể rằng: Từ ngày xửa ngày xưa, vùng đất này rất trù phú, dân cư quây quần đông đúc. Những rừng cây bạt ngàn tươi tốt, hoa rực rỡ đua nhau nở theo mùa. Các loài chim tụ về làm tổ, bay lượn, nhảy nhót, khoe những bộ lông đẹp đẽ và cất tiếng hót đối đáp nhau, rộn rã tưng bừng. Các làng người Mông, người Nùng, người Thu Lao, Pa Dí... quây quần đông vui.

Lúa ngô lên tốt bời bời, lanh lên xanh rười rượi. Con trai giỏi vỡ ruộng cày nương, tài cưỡi ngựa, thổi sáo, múa khèn. Con gái khéo tước lanh, kéo sợi, dệt vải, may thêu và có tiếng đàn môi quyến rũ.

Mùa xuân tới, khi công việc mùa trước đã xong, ruộng nương nghỉ ngơi cho lại sức chờ vào vụ mới, mọi người tụ họp cùng nhau mở hội. Cả thung lũng rộn rã tưng bừng. Các chàng trai phô bày sức vóc, thi thố tài năng trong những cuộc đua sôi động. Các cô gái bá vai nhau đứng xem, ý tứ liếc nhìn những chàng trai dũng mãnh, tài ba. Thỉnh thoảng, các cô nàng cũng tham dự những cuộc thi uyển chuyển, nhịp nhàng.

Ai đến cuộc thi cũng hăng hái hết mình. Những cánh tay rắn chắc, những đôi chân miết vằm trên nền đất cứng, gồng tấm lưng vạm vỡ trong cuộc thi đẩy gậy. Những con quay nặng trịch từ trên trời giáng xuống, đấu chọi chan chát, quyết liệt, nát nhừ bãi cỏ.

Những chàng trai gò rạp mình trên lưng ngựa, vó ngựa phăm phăm chuyển rung triền núi. Những bếp thắng cố rừng rực lửa hồng. Rượu ngô từng bát, từng bát sóng sánh, gương mặt, ánh mắt và câu chuyện phừng phừng hơi men.

Hội vui kéo sang đêm. Đêm ấy, trăng rất sáng. Các chàng trai trổ tài múa khèn và múa gậy tiền trước ánh mắt các cô gái trẻ ý tứ mà không giấu nổi ngưỡng mộ và thán phục. Tiếng gầu plềnh đối đáp thâu đêm... Tiếng sáo véo von, lên bổng, xuống trầm. Tiếng đàn môi thủ thỉ bồi hồi đáp lại. Núi rừng miên man trong đêm say men tình.

Hội vui lay động đến nhà trời. Các thành viên nhà trời vén mây nhìn xuống dõi xem. Rồng Hoa từ trên nhà trời không nén kìm được lòng mình đã uốn lượn lướt qua đám mây, bay xuống. Rồng Hoa cùng vui chơi múa lượn trong tiếng sáo, tiếng khèn và tiếng hát của mọi người.

Cuộc vui đang độ nồng say thì trời chợt sáng, Rồng Hoa không thể về nhà trời được nữa. Rồng Hoa phải ở lại hóa thành khối đá hình con rồng. Cái tên Hóa Lồng, Rồng Hoa, Pha Long có cội nguồn từ xa xưa như thế...

Khối đá hiện ra trên triền đất thoải thoải, sau một đêm mưa dữ dội là có thật. Trí tưởng tượng phong phú huyền diệu của người dân nơi đây đã làm cho khối đá ấy biến thành Rồng Hoa. Khát vọng cuộc sống thanh bình đã dệt thêu nên huyền thoại Rồng Hoa từ nhà trời bay xuống dự hội và ở lại mãi mãi với người dân vùng đất này.

Vùng đất trù phú này án ngữ con đường từ miền Tây Bắc xa xôi, qua Phong Thổ, Sa Pa nối với Lào Cai, đi tiếp lên Mường Khương, qua Pha Long rồi vượt sông La Hờ sang Si Ma Cai nối sang Hà Giang. Nơi đây là điểm dừng của con đường dọc theo biên giới, có cửa khẩu Lù Cố Chin mở sang Lao Kha bên Trung Quốc, cửa khẩu phụ nhưng có vị trí trọng yếu.

Vùng đất này đã từng chứng kiến bao cảnh tao loạn, khi các thế lực hào trưởng, thổ ti cát cứ vùng biên viễn tác oai tác quái, nơi nương náu của những kẻ lục lâm thảo khấu lúc dạt bên này, lúc né bên kia. Thủa bọn Phăng ki (thực dân Pháp, theo cách gọi của đồng bào Mông) xâm chiếm nước ta, chúng đưa quân lên đồn trú, câu kết dung dưỡng bọn thổ ti gây bao tai họa.

Mỗi lần quan trên cưỡi ngựa mang lính đi tuần, lại nhũng nhiễu quấy phá dân lành còn hơn thú dữ. Cái năm phỉ Châu Quáng Lồ nổi loạn thật là khủng khiếp, kinh hoàng. Thế rồi, Bộ đội Cụ Hồ đã ra tay dẹp được phỉ Châu Quáng Lồ, nhưng mầm độc vẫn còn sót lại, tiếp tục trồi lên, phải tẩy trừ mãi, sau mới tiệt nọc.

Bởi thế cho nên, ước mơ có một cuộc sống thanh bình luôn là khao khát, ước vọng trong tâm nguyện mỗi người dân nơi đây. Ẩn chứa bên trong câu chuyện huyền thoại về vùng đất Rồng Hoa là hoài bão an cư lạc nghiệp.

Hoài bão ấy nay đã thành hiện thực. Đời sống bà con các dân tộc Pha Long đã và đang đổi mới từng ngày. Pha Long có các trường mẫu giáo mở tới thôn bản, có trường tiểu học đạt chuẩn quốc gia, có trường trung học cơ sở, học sinh về ở bán trú đông vui. Pha Long đã có mấy chục sinh viên tốt nghiệp cao đẳng, đại học, tỏa đi công tác ở các xã trong huyện và ở các huyện bạn. Trường Trung học phổ thông Pha Long đã nằm trong quy hoạch của địa phương. Mỗi độ xuân về, Pha Long lại tưng bừng ngày hội Gầu tào.

Hoài bão an cư lạc nghiệp và cuộc sống thanh bình trong câu chuyện huyền thoại đã được biến thành hiện thực hôm nay, có sự đóng góp của các thế hệ cán bộ, chiến sỹ Đồn BP Pha Long, đơn vị hai lần được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.