Tổng thống đắc cử Tay-íp Éc-đô-gan cùng vợ trong lễ ăn mừng chiến thắng. Ảnh: economist.com

Nhà lãnh đạo đảng Công lý và Phát triển (AKP) cầm quyền giành thắng lợi với 52% số phiếu bầu, theo sau là đối thủ chính Éc-mê-le-đin I-xa-nô-glu,cựu lãnh đạo Tổ chức Hợp tác Hồi giáo với 38,3% số phiếu và Xê-la-hát-tin Đê-mi-tát, ứng viên của đảng Dân chủ Nhân dân thân người Cuốc với 9,7% số phiếu. Như vậy, ông Éc-đô-gan trở thành Tổng thống sau 11 năm nắm giữ chức vụ Thủ tướng của đất nước.

Nhà cải cách được lòng dân nghèo

Ông Ri-xíp Tay-íp Éc-đô-gan sinh ngày 26-2-1954 trong một gia đình ở quận Ca-xim-pa-xa ở I-xta-bun. Năm 1981, ông Éc-đô-gan tốt nghiệp khoa Kinh tế và Khoa học Thương mại của trường Đại học Mác-ma-ra.

Ông Éc-đô-gan đã tham gia vào chính trị từ năm 18 tuổi và được bầu làm Thị trưởng I-xta-bun trong cuộc bầu cử địa phương ngày 27-3-1994. Tuy nhiên, trong một buổi diễn thuyết ngày 12-12-1997, ông đã đọc một bài thơ “không đúng khẩu vị” đối với chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ và bị kết án tù. Ra tù sau bốn tháng nằm bóc lịch trong trại giam, Éc-đô-gan đã quyết định thành lập Đảng Công lý và Phát triển (AKP) vào ngày 14-8-2001. Ngay từ năm đầu tiên, đảng AKP đã trở thành phong trào chính trị công chúng ủng hộ lớn nhất ở Thổ Nhĩ Kỳ. Năm 2002, cuộc tổng tuyển cử kết quả với Đảng AKP thắng gần 2/3 số ghế trong quốc hội, hình thành một chính phủ độc đảng sau 19 năm.

Năm 2003, Éc-đô-gan trở thành thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ và tiến hành nhiều cải cách. Sau 45 năm, các cuộc đàm phán cho việc gia nhập của Thổ Nhĩ Kỳ vào EU bắt đầu trong nhiệm kỳ của Thủ tướng Éc-đô-gan. Song song với điều này, lạm phát, vốn đã bị ảnh hưởng nhiều thập kỷ nền kinh tế của đất nước, đã được đưa vào tầm kiểm soát và đồng lia Thổ Nhĩ Kỳ phục hồi. Năm 2007, đảng AKP đã giành được chiến thắng trong cuộc bầu cử. Chiến thắng nối tiếp chiến thắng, trong cuộc tổng tuyển cử năm 2011, Thủ tướng Éc-đô-gan đã được bầu lại nhiệm kỳ thứ ba.

Trong cuộc bầu cử tổng thống vừa qua, ông Éc-đô-gan giành được sự ủng hộ của đông đảo cử tri có thu nhập trung bình, đặc biệt ở miền Trung và các quận nghèo hơn ở I-xtan-bun, do cuộc sống của các cử tri này đã thịnh vượng hơn dưới thời ông lãnh đạo. Xê-đát Xác-man, một người dân ở I-xtan-bun bày tỏ: “Lần đầu tiên trong lịch sử người dân đã có được một tổng thống do mình bầu ra. Chúng tôi hy vọng rằng đó sẽ là một bước tiến tích cực để cải thiện nền dân chủ cho đất nước”.

Trong bài phát biểu mừng chiến thắng từ ban công trụ sở ở thủ đô An-ca-ra, ông Éc-đô-gan tuyên bố, Thổ Nhĩ Kỳ đang khép lại một kỷ nguyên và đi bước đầu tiên hướng tới một kỷ nguyên mới. Ông cam kết sẽ bắt đầu tiến trình hòa giải mới để mọi người dân Thổ Nhĩ Kỳ, không kể nguồn gốc và tín ngưỡng, sẽ là những công dân bình đẳng của nước này. Dự kiến ông Éc-đô-gan sẽ tuyên thệ nhậm chức tổng thống vào ngày 28-8 tới.

Kế hoạch đầy tham vọng

Các nhà phân tích cho rằng, với việc trở thành Tổng thống dân cử đầu tiên của đất nước, ông Éc-đô-gan cũng sẽ trở thành Tổng thống đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ thực sự nắm quyền hành pháp. Tuy nhiên, việc ông giành chiến thắng với số phiếu thấp hơn dự báo, lại vừa trải qua thời gian cầm quyền khó khăn nhất trong năm 2013, cho thấy nhà lãnh đạo này sẽ gặp khó khăn lớn trong kế hoạch cải tổ Hiến pháp và giành nhiều quyền hơn cho tổng thống.

Nhà lãnh đạo 60 tuổi này khẳng định, ông sẽ sử dụng quyền lực lớn hơn của Tổng thống để thúc đẩy các dự án phát triển hạ tầng cơ sở của Thổ Nhĩ Kỳ để phục vụ việc phát triển kinh tế đất nước. Trong một thập kỷ làm Thủ tướng, ông Éc-đô-gan đã có những bước tiến thay đổi đất nước và phá vỡ sự thống trị của tầng lớp thượng lưu và được ca ngợi là đã có công thúc đẩy nền kinh tế.

Tuy nhiên, các nhà đầu tư lại tỏ ra lo ngại về quan điểm của ông với nền kinh tế. Ông Crít Bô-cham, chuyên viên phân tích thị trường, nói: “Các nhà đầu tư được trấn an rằng Chính phủ có sự ổn định và kinh tế không có nguy cơ bị gián đoạn. Tuy nhiên, họ lại lo lắng về cách mà kinh tế đang dịch chuyển thông qua các báo cáo không khả quan về kinh tế”. Hiện, Thổ Nhĩ Kỳ là một trong số 20 nền kinh tế lớn nhất trên thế giới. Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) đã đưa ra dự báo tăng trưởng của quốc gia này là 3,5% trong năm nay do lo ngại về tình trạng lạm phát cao và nhu cầu tiêu dùng giảm sút.

Một trong những khó khăn khác mà ông Éc-đô-gan đang phải đối mặt là trong thời gian qua, tỉ lệ ủng hộ Chính phủ của ông Éc-đô-gan giảm dần do nhiều người dân cảm thấy bất bình với những chính sách "độc đoán" của Thủ tướng. Các vụ bê bối tham nhũng, trong đó có các thành viên nội các quan trọng, cũng là nguyên nhân khiến uy tín của Chính phủ giảm sút. Thêm vào đó, kinh tế suy giảm gây nên sự bất mãn trong người dân. Những mâu thuẫn này hoàn toàn có thể làm thổi bùng lên những cuộc biểu tình đường phố từng làm Chính phủ của ông Éc-đô-gan chao đảo năm ngoái.

Giới quan sát cũng cho rằng, tuyên bố "định hình lại" hệ thống chính trị, trao quyền nhiều hơn cho Tổng thống cũng sẽ tạo ra sự căng thẳng trên chính trường Thổ Nhĩ Kỳ. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, Thủ tướng cầm quyền còn chức vụ tổng thống mang nhiều tính tượng trưng. Những người phản đối cho rằng, ông Éc-đô-gan đang phá hoại "di sản " của người sáng lập ra nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ.

Một điều quan trọng mang tính sống còn hiện nay đối với ông Éc-đô-gan là tìm ra một thủ tướng trung thành với mình. Giới phân tích cho rằng, có thể ông Éc-đô-gan sợ một thủ tướng quá nổi và quá mạnh mẽ sẽ khiến vai trò và quyền lực của Tổng thống bị lu mờ. Theo hiến pháp, ông sẽ phải từ chức Chủ tịch đảng AKP trước khi tuyên thệ nhậm chức. Do đó, ảnh hưởng của ông trong đảng sẽ suy yếu dần, và ông cần lắm một vị thủ tướng "hợp lòng dân, hợp lòng quân". Ngoại trưởng A-mét Đa-vu-tô-glu, người đang nhận được sự ủng hỗ mạnh mẽ trong bộ máy đảng và là cánh tay phải của ông Éc-đô-gan hiện được xem là lựa chọn hàng đầu cho chiếc ghế Thủ tướng.