Từ cảng Sa Kỳ, chỉ mất chưa đầy một giờ đồng hồ trên tàu cao tốc là đến Lý Sơn. Đây là hòn đảo duy nhất của tỉnh Quảng Ngãi, có diện tích tự nhiên khoảng 10km2, dân số hơn 2 vạn người. Nghề nghiệp chủ yếu của cư dân ở đây là đánh bắt hải sản và trồng hành, tỏi.

Ấn tượng đầu tiên đến với Lý Sơn là du khách được chiêm ngưỡng 5 ngọn núi lửa sừng sững mang tên: Thới Lới, Giếng Tiền, hòn Vung, hòn Tai, hòn Sỏi. Trên những ngọn núi này còn lại dấu vết rất rõ về những đợt phun trào nham thạch từ hàng triệu năm trước, các miệng núi lửa sâu thẳm vẫn còn đến ngày nay. Trong 5 ngọn núi ấy, núi Thới Lới là hùng vĩ hơn cả. Từ chân núi lên đỉnh núi nay đã có con đường tráng nhựa, du khách có thể đi bộ hoặc xe máy tùy thích, trong trạng thái cheo leo, vừa sợ hãi vừa thích thú. Men theo sườn dốc là những vỉa đá đen, vết tích còn lại của dòng nham thạch nóng chảy ra từ núi lửa.

Vừa đặt chân lên đỉnh, đập vào mắt du khách là một hồ nước khổng lồ, tròn trịa, đẹp như mơ. Ấy là miệng núi lửa. Thấp thoáng bên dưới là đàn trâu, bò đang thong dong gặm cỏ; những đàn cò trắng ung dung đi lại trên mặt đất lượm lặt thức ăn. Gió biển lồng lộng thổi. Khách du ngoạn căng ngực ra hít thở không khí trong lành của biển. Nhiều người có dịp đi tham quan đảo JeJu (Hàn Quốc), hòn đảo du lịch nổi tiếng thế giới, nhận xét rằng, miệng núi lửa ở đảo JeJu không đẹp bằng miệng núi lửa Thới Lới ở Lý Sơn. Nếu được đầu tư khai thác, chắc chắn, núi lửa Thới Lới sẽ trở thành điểm du lịch hấp dẫn đối với rất nhiều du khách.

Từ đỉnh Thới Lới nhìn xuống là những cánh đồng bao la xanh mướt hành, tỏi vuông vắn đẹp mắt. Xa xa là biển cả mênh mông, phía trước là ngọn hải đăng sừng sững qua 4 mùa mưa nắng, dìu dắt những con thuyền đi về không lầm đường lạc lối.

Tỏi Lý Sơn nổi tiếng thơm ngon, mang hương vị đặc trưng và có lẽ không nơi nào có được. Mùa tỏi Lý Sơn bắt đầu từ tháng 10 và thu hoạch vào giữa tháng 2 năm sau. Thời gian trồng và thu hoạch kéo dài khoảng 6 tháng. Sau khi thu hoạch, người dân Lý Sơn đem phơi khô hoặc bán tươi cho thương lái. Ở Lý Sơn có một phiên chợ đặc biệt gọi là phiên chợ  hành tỏi, nhóm họp từ khoảng 5 giờ, kéo dài đến 8 giờ sáng. Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học Công nghệ) vừa qua đã chính thức công nhận việc đăng ký nhãn hiệu sản phẩm hành, tỏi Lý Sơn.

Cũng tại vùng đất này, các nhà khoa học đã phát hiện ra nhiều di chỉ khảo cổ học. Đầu năm 2006, họ phát hiện tại miệng núi lửa Giếng Tiền nhiều công cụ đồ đá cũ. Các di vật thu nhặt được gồm rìu tay, hòn ghè, hòn ném, bàn mài, vòng trang sức, đặc biệt, có rất nhiều mảnh tước bị tách ra trong quá trình chế tác công cụ. Bước đầu, các nhà khảo cổ học xác định đây là nơi cư trú và cũng là xưởng chế tác đá của cư dân sơ kỳ thời đại đá cũ, cách đây khoảng 30 vạn năm.

Sau đó, vào các năm 1997, 2000, Viện Khảo cổ học Việt Nam phối hợp với tỉnh Quảng Ngãi khai quật di tích xóm Ốc, ở thôn Đông, xã An Vĩnh và di tích Suối Chình, xã An Hải, huyện đảo Lý Sơn. Qua các tầng văn hóa xóm Ốc được khai quật cho thấy, cư dân cổ Sa Huỳnh ở đây cư trú ổn định lâu dài. Môi trường sống của họ là biển, đảo nên nguồn thực phẩm chủ yếu là khai thác các loài thủy sản. Mộ táng Sa Huỳnh đa dạng, có loại mộ đất chôn song táng, gồm hai người nam và nữ, di cốt còn nguyên, có loại mộ nồi, vò chôn đứng, chủ yếu là chứa các di cốt trẻ em. Di vật có đồ đá như rìu, cuốc, bàn mài; đồ đồng như rìu, mũi tên, lưỡi câu; đồ sắt như dao; đồ đá quý và thủy tinh làm trang sức như khuyên tai ba mấu, hạt chuỗi; đồ gốm có nồi vai gãy, bình hình con tiện, bát bồng... Niên đại của di tích này cách đây khoảng 2.500 năm.

Đến với Lý Sơn, khách tham quan còn được chiêm ngưỡng hàng trăm di tích - thắng cảnh đặc sắc, trong đó, nhiều di tích - thắng cảnh đã được xếp hạng quốc gia và cấp tỉnh, tiêu biểu như: Chùa Hang, chùa Đục, hang Cau, miệng núi lửa Giếng Tiền, đền thờ Cá Ông Lăng Chánh, dinh Bà Thiên Y-a-na, đình làng An Hải, miếu Tam Tòa, Âm Linh tự, dinh Bà Roi, nhà thờ Phạm Quang Ảnh, nhà thờ Võ Văn Khiết... Đó là chưa kể 24 ngôi nhà cổ từ 150-200 năm tuổi, hứa hẹn điểm dừng chân, lưu trú thú vị với mô hình du lịch cộng đồng còn rất mới mẻ này ở Lý Sơn.

Du khách còn có dịp ghé thăm Nhà trưng bày lưu niệm đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải, được khánh thành vào năm 2010, tọa lạc ngay trung tâm huyện lỵ. Phía trước công trình là tượng đài cao hơn 4m khắc họa 3 chân dung: Người đứng giữa là cai đội, một tay chỉ thẳng về hướng Biển Đông, một tay đặt lên cột mốc chủ quyền khắc chữ "Vạn lý Hoàng Sa". Hai bên cai đội là hai dân binh, bên phải là một người cầm giáo, bên trái là một người vác lưới trên tay. Đây là những đại diện của đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải được lập từ thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn sau này. Nhà trưng bày có diện tích 180m2, trưng bày nhiều tư liệu, hiện vật, tranh ảnh có giá trị lịch sử, góp phần minh chứng 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa vốn từ lâu thuộc lãnh thổ Việt Nam.
Vùng đất này cũng mang trong mình nhiều lễ hội đặc sắc, như Lễ hội đình làng An Hải, Lễ đua thuyền truyền thống, Hội dồi bòng, đặc biệt là Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa diễn ra hằng năm vào ngày 20 tháng 2 âm lịch do các gia đình, dòng tộc trên đảo Lý Sơn gìn giữ, tổ chức mấy trăm năm nay.

Có dịp đến với Lý Sơn vào dịp diễn ra Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa, khách phương xa mới thấy hết ý nghĩa độc đáo của lễ hội có một không hai trên hòn đảo này. Với ý thức về chủ quyền lãnh thổ và nguồn tài nguyên thiên nhiên vô giá ở Biển Đông, ngay từ khi vào trấn nhậm phương Nam, chúa Nguyễn và nhà Nguyễn sau này đã cho lập đội Hoàng Sa và kiêm quản Trường Sa để khai thác hải vật, đo đạc thủy trình, cắm mốc, dựng bia chủ quyền nhằm bảo vệ bờ cõi biên cương quốc gia.

Hiện nay, tại làng An Vĩnh - cửa biển Sa Kỳ và trên đảo Lý Sơn còn có nhiều di tích gắn với đội Hoàng Sa như: Vườn Đồn, nơi lính Hoàng Sa đóng doanh trại; dấu tích miếu Hoàng Sa, nơi đội Hoàng Sa tế thần trước khi lên thuyền; đình làng An Vĩnh được những binh phu Hoàng Sa tế tự trước và sau khi xuất hành; Âm Linh tự còn đài tưởng niệm chiến sĩ trận vong; miếu thờ và mộ cai đội Phạm Quang Ảnh; nhà thờ tộc họ Phạm; dinh Ông Thắm thờ cai đội Võ Văn Khiết; khu mộ gió của những người đi lính Hoàng Sa.

Âm Linh tự thờ lính Hoàng Sa.

Biết số phận mỏng manh lênh đênh trên biển suốt nửa năm trời, trước khi ra đi, ngoài những vật dụng cần thiết cho người đi biển, mỗi lính Hoàng Sa phải chuẩn bị một đôi chiếu để quấn xác, nếu không may bị chết; 7 đòn tre nẹp quanh xác; 7 sợi dây mây dùng để bó xác; thẻ bài bằng tre có ghi tên tuổi, làng quê, phiên hiệu được cài trong bó xác. Thi thể người lính xấu số sẽ được đồng đội thả xuống biển với lời nguyện cầu thân xác này được trôi dạt về quê hương, bản quán, được người thân biết mà chôn cất. Nhưng thực tế, không có mấy xác được trở về. Hằng trăm ngôi mộ gió không có thi thể bên trong của người đi lính Hoàng Sa xưa chứng minh điều đó.

Để cầu mong cho người ra đi được bình yên trên dặm dài sóng nước, trước ngày những người lính Hoàng Sa chuẩn bị xuống thuyền, các tộc họ trên đảo thực hành Lễ khao lề thế lính. Họ tế trời, tế đất, làm mô hình thuyền câu trên đó có những hình nhân người lính. Thầy pháp sẽ niệm chú, phù phép, sau đó thả những chiếc thuyền này trôi ra biển, với ước nguyện thuyền lễ và hình nhân kia sẽ thế mạng cho dân binh đi thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng.

Các đội Hoàng Sa, Bắc Hải đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình sau nhiều thế kỷ. Hằng năm, Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa vẫn được các gia đình, dòng tộc ở Lý Sơn duy trì đến ngày nay, trở thành một lễ hội dân gian mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện tấm lòng tri ân của người dân trên đảo đối với những người đi trước không tiếc máu xương vì chủ quyền đất nước.

Đến với Lý Sơn, du khách còn được đắm mình trong non nước mây trời hữu tình, được thưởng thức món gỏi biển các loài, những loài hải sản tươi sống, được ngụp lặn dưới lòng nước trong xanh ngắm rặng san hô cùng đàn cá tung tăng bơi lội... Có lẽ còn rất nhiều, rất nhiều những kỳ thú, bí ẩn đang chờ đón du khách khám phá, tận hưởng và trải nghiệm khi có dịp ghé thăm hòn đảo xinh đẹp tiền tiêu của Tổ quốc Việt Nam thân yêu này.